ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 19

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

tapāmyahamahaṃ varṣaṃ nigṛhṇāmyutsṛjāmi ca .
amṛtaṃ caiva mṛtyuśca sadasaccāhamarjuna ॥

અર્થ

હે અર્જુન! હું જ સૂર્યરૂપે તપું છું, હું જ વરસાદને રોકું છું અને વરસાવું છું. હું જ અમૃત છું અને મૃત્યુ પણ, તથા સત્ અને અસત્ પણ હું જ છું.

શબ્દાર્થ

  • तपामि – તપું છું, તાપ આપું છું
  • अहम् – હું
  • अहम् – હું
  • वर्षम् – વરસાદને
  • निगृह्णामि – રોકું છું
  • उत्सृजामि – વરસાવું છું, છોડું છું
  • च – અને
  • अमृतम् – અમૃત, જીવન, મોક્ષ
  • च – અને
  • एव – જ
  • मृत्युः – મૃત્યુ
  • च – અને
  • सत् – સત્, વ્યક્ત (કાર્ય)
  • असत् – અસત્, અવ્યક્ત (કારણ)
  • च – અને
  • अहम् – હું
  • अर्जुन – હે અર્જુન

અન્વય

अर्जुन, अहं तपामि, अहं वर्षं निगृह्णामि उत्सृजामि च; अहम् अमृतं च एव मृत्युः च, सत् असत् च (अस्मि) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક સાથે ‘વિશ્વતોમુખ’ ભગવાનનું વર્ણન પોતાના શિખરે પહોંચે છે. હવે તેઓ પ્રકૃતિની એ મહાન શક્તિઓનાં નામ લે છે જેના પર સમગ્ર જીવન નિર્ભર છે. ‘તપામ્યહમ્’ — હું જ સૂર્ય બનીને તપું છું. સૂર્યનો તાપ જ ઋતુઓને ચલાવે છે, અનાજ પકાવે છે અને સમુદ્રના પાણીને વરાળ બનાવીને વાદળોમાં લઈ જાય છે.

‘વર્ષં નિગૃહ્ણામ્યુત્સૃજામિ ચ’ — હું જ વરસાદને રોકું છું અને ફરી વરસાવું છું. આચાર્ય શંકર સમજાવે છે કે ઉનાળાના આઠ મહિનામાં સૂર્ય કિરણોથી પાણી ખેંચીને રોકી રાખે છે, અને વર્ષાઋતુમાં તેને ફરી વરસાવે છે. દુકાળ અને પૂર, બંનેનું સંતુલન એ જ એક શક્તિના હાથમાં છે.

‘અમૃતં ચૈવ મૃત્યુશ્ચ’ — હું જ અમૃત છું અને હું જ મૃત્યુ. જીવન આપવું અને જીવન લેવું — બંને ભગવાનની જ શક્તિઓ છે. દેવોનું અમૃત, પ્રાણીઓનું જીવન અને જ્ઞાનીઓનો મોક્ષ — બધું તેઓ જ છે; અને કાળ બનીને સૌને સમેટનાર મૃત્યુ પણ તેઓ જ છે. આ ભાવ ભક્તને મૃત્યુના ભયમાંથી મુક્ત કરે છે, કારણ કે મૃત્યુ પણ એ જ પ્રિયતમનું એક રૂપ છે.

‘સદસચ્ચાહમ્’ — સત્ અને અસત્ પણ હું જ છું. આચાર્ય શંકર પ્રમાણે ‘સત્’ વ્યક્ત કાર્ય-જગત છે અને ‘અસત્’ તેનું અવ્યક્ત કારણ. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે વર્તમાનમાં રહેલી વસ્તુઓ ‘સત્’ અને ભૂત-ભવિષ્યની વસ્તુઓ ‘અસત્’ છે — બંને ભગવાનનું જ શરીર છે. તાત્પર્ય એ કે અસ્તિત્વનું કોઈ પણ પાસું ભગવાનની બહાર નથી.

સંદર્ભ

સોળમાથી અઢારમા શ્લોક સુધી ભગવાને યજ્ઞ, સંબંધો અને આશ્રય રૂપે પોતાનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ પ્રકૃતિની શક્તિઓ અને અસ્તિત્વનાં સર્વ પાસાં રૂપે પોતાનું વર્ણન પૂરું કરે છે. આગલા શ્લોકથી તેઓ બતાવશે કે સકામ ભાવે વૈદિક કર્મ કરનારા સ્વર્ગ પામીને પણ પાછા ફરે છે.

જીવન-બોધ

તડકો અને વરસાદ, જન્મ અને મૃત્યુ — જીવનનાં સર્વ પાસાં એક જ દિવ્ય શક્તિની રમત છે. જ્યારે આપણે સુખ-દુઃખ બંનેમાં ભગવાનનો હાથ જોઈએ છીએ, ત્યારે ભય અને ફરિયાદ ઘટે છે અને કૃતજ્ઞતા વધે છે.

મુખ્ય શબ્દો

અમૃત
અમરતા, જીવન, મોક્ષ
મૃત્યુ
મૃત્યુ, સંહારની શક્તિ
સત્
વ્યક્ત, વિદ્યમાન જગત
અસત્
અવ્યક્ત કારણ, અપ્રગટ અવસ્થા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક