ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 21

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
गतागतं कामकामा लभन्ते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

te taṃ bhuktvā svargalokaṃ viśālaṃ kṣīṇe puṇye martyalokaṃ viśanti .
evaṃ trayīdharmamanuprapannā gatāgataṃ kāmakāmā labhante ॥

અર્થ

તેઓ તે વિશાળ સ્વર્ગલોકને ભોગવીને પુણ્ય ક્ષીણ થતાં ફરી મૃત્યુલોકમાં પ્રવેશે છે. આમ ત્રણેય વેદોમાં કહેલા સકામ ધર્મનો આશ્રય લેનારા, ભોગોની કામના કરનારા લોકો વારંવાર આવાગમન પામે છે.

શબ્દાર્થ

  • ते – તેઓ
  • तम् – તે
  • भुक्त्वा – ભોગવીને
  • स्वर्गलोकम् – સ્વર્ગલોકને
  • विशालम् – વિશાળ
  • क्षीणे – ક્ષીણ થતાં
  • पुण्ये – પુણ્ય
  • मर्त्यलोकम् – મૃત્યુલોકમાં
  • विशन्ति – પ્રવેશે છે
  • एवम् – આમ
  • त्रयीधर्मम् – ત્રણેય વેદોના (સકામ) ધર્મને
  • अनुप्रपन्नाः – આશ્રય લેનારા
  • गतागतम् – જવું-આવવું, આવાગમન
  • कामकामाः – ભોગોની કામના કરનારા
  • लभन्ते – પામે છે

અન્વય

ते तं विशालं स्वर्गलोकं भुक्त्वा पुण्ये क्षीणे मर्त्यलोकं विशन्ति; एवं त्रयीधर्मम् अनुप्रपन्नाः कामकामाः गतागतं लभन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં સ્વર્ગસુખનું વર્ણન થયું હતું; અહીં ભગવાન તેની મર્યાદા બતાવે છે. ‘તે તં ભુક્ત્વા સ્વર્ગલોકં વિશાલમ્’ — તેઓ તે વિશાળ સ્વર્ગ ભોગવે છે. ‘વિશાળ’ શબ્દ બતાવે છે કે તે સુખ ખરેખર મોટું અને વિસ્તૃત છે. પરંતુ તરત બીજું વાક્ય આવે છે — ‘ક્ષીણે પુણ્યે મર્ત્યલોકં વિશન્તિ’ — પુણ્ય પૂરું થતાં જ તેઓ ફરી મૃત્યુલોકમાં પાછા આવે છે.

સ્વર્ગપ્રાપ્તિ એક રીતે બેંક ખાતાના ધન જેવી છે. જેટલું પુણ્ય જમા કર્યું, તેટલું જ ભોગવી શકાય; ખાતું ખાલી થતાં જ ત્યાંથી પાછા ફરવું પડે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આવા લોકો સ્વતંત્ર હોતા નથી; તેમનું સુખ તેમના પુણ્યને અધીન હોય છે, અને પુણ્ય સીમિત છે, તેથી સુખ પણ સીમિત છે.

‘એવં ત્રયીધર્મમ્ અનુપ્રપન્નાઃ’ — જેઓ વેદોના કર્મકાંડને જ અંતિમ લક્ષ્ય માનીને તેનું પાલન કરે છે, અને ‘કામકામાઃ’ — જેમની કામના માત્ર ભોગોની છે, તેઓ ‘ગતાગતં લભન્તે’ — જવા-આવવાનું ચક્ર જ પામે છે. સ્વર્ગમાં જવું, ફરી પૃથ્વી પર આવવું, ફરી પુણ્ય કરવું, ફરી સ્વર્ગ જવું — આ ચક્ર ક્યારેય પૂરું થતું નથી. બીજા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને આવા લોકો વિશે કહ્યું હતું કે વેદોની પુષ્પિત વાણી તેમને મોહિત કરે છે.

અહીં વેદોની નિંદા નથી, પરંતુ સકામ ભાવની મર્યાદા બતાવી છે. વેદોનું અંતિમ લક્ષ્ય ભગવાન છે; જે વેદોનાં કર્મો ભગવાનને અર્પણ કરે છે, તે આ ચક્રમાંથી મુક્ત થાય છે, જેમ આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે.

સંદર્ભ

વીસમા શ્લોકમાં સકામ યજ્ઞ કરનારાઓને સ્વર્ગ મળવાની વાત થઈ. અહીં બતાવ્યું કે તે સ્વર્ગ અસ્થાયી છે. તેનાથી વિપરીત આગલા શ્લોકમાં ભગવાન અનન્ય ભક્તો પ્રત્યેની પોતાની અદ્ભુત પ્રતિજ્ઞા — યોગક્ષેમ વહન — પ્રગટ કરશે.

જીવન-બોધ

જે સુખ પુણ્ય કે પરિશ્રમથી કમાવાય છે, તે વપરાઈને પૂરું થઈ જાય છે. સ્થાયી શાંતિ માત્ર ભગવાન સાથે જોડાવામાં છે. જીવનનું લક્ષ્ય અસ્થાયી સુખોને બદલે તે અવિનાશીને બનાવીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ત્રયીધર્મ
ત્રણેય વેદોમાં કહેલો સકામ કર્મકાંડ
કામકામ
ભોગોની કામના કરનાર
ગતાગત
જવું-આવવું, આવાગમનનું ચક્ર
મર્ત્યલોક
મૃત્યુલોક, પૃથ્વી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક