શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 17

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

pitāhamasya jagato mātā dhātā pitāmahaḥ .
vedyaṃ pavitramoṃkāra ṛksāma yajureva ca ॥

અર્થ

હું જ આ સમગ્ર જગતનો પિતા, માતા, ધારણ-પોષણ કરનાર અને પિતામહ છું. જાણવા યોગ્ય પવિત્ર તત્ત્વ, ઓંકાર તથા ઋગ્વેદ, સામવેદ અને યજુર્વેદ પણ હું જ છું.

શબ્દાર્થ

पिता – પિતા
अहम् – હું
अस्य – આ
जगतः – જગતનો
माता – માતા
धाता – ધારણ-પોષણ કરનાર, કર્મફળ-વિધાતા
पितामहः – પિતામહ, પિતાના પણ પિતા
वेद्यम् – જાણવા યોગ્ય
पवित्रम् – પવિત્ર કરનાર
ओंकारः – ૐકાર, પ્રણવ
ऋक् – ઋગ્વેદ
साम – સામવેદ
यजुः – યજુર્વેદ
एव – જ
च – અને

અન્વય

अहम् अस्य जगतः पिता, माता, धाता, पितामहः, वेद्यं, पवित्रम्, ओंकारः, ऋक्, साम, यजुः एव च (अस्मि) ।

સમજૂતી

યજ્ઞનાં અંગો પછી ભગવાન હવે પોતાના સંબંધોનું વર્ણન કરે છે, જે આ અધ્યાયને અત્યંત આત્મીય બનાવે છે. ‘પિતાહમસ્ય જગતઃ’ — હું આ જગતનો પિતા છું, જે બીજરૂપે સૌનું કારણ છે. ‘માતા’ — હું જ માતા છું, જે ગર્ભમાં ધારણ કરીને જન્મ આપે છે અને મમતાથી પાળે છે. ભગવાનમાં પિતાનું સંરક્ષણ અને માતાનું વાત્સલ્ય — બંને એક સાથે છે.

‘ધાતા’ — ધારણ-પોષણ કરનાર. આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ કર્મફળ-વિધાતા પણ કરે છે — જે દરેક પ્રાણીને તેનાં કર્મો અનુસાર ફળ આપે છે. ‘પિતામહ’ — પિતાના પણ પિતા. સૃષ્ટિકર્તા બ્રહ્મા પણ જેમનાથી ઉત્પન્ન થયા, તે ભગવાન સૌના પિતામહ છે. આમ ભગવાન કહે છે કે સૃષ્ટિના દરેક સ્તરે, દરેક પેઢીના મૂળમાં તેઓ જ છે.

‘વેદ્યં પવિત્રમ્’ — તેઓ જ જાણવા યોગ્ય એકમાત્ર તત્ત્વ છે અને તેઓ જ સૌને પવિત્ર કરનાર છે. સર્વ શાસ્ત્રો અને સાધનાઓ અંતે તેમને જાણવા માટે જ છે. ‘ઓંકાર’ — પ્રણવ, જે પરબ્રહ્મનું સૌથી પવિત્ર પ્રતીક છે અને જેમાં સર્વ વેદો બીજરૂપે સમાયેલા છે. ‘ઋક્, સામ, યજુઃ’ — ત્રણેય વેદો પણ તેઓ જ છે, કારણ કે વેદ તેમનું જ્ઞાન અને તેમની જ વાણી છે.

આ શ્લોકનો ભક્ત પર ઊંડો પ્રભાવ પડે છે. જે ભગવાનને માત્ર વિશ્વના દૂરસ્થ નિયંતા માને છે, તેને આ શ્લોક બતાવે છે કે તેઓ આપણા સૌથી નજીકના સંબંધી — માતા અને પિતા — છે. બાળક જેમ સંકોચ વિના માતા-પિતા પાસે જાય છે, તેમ ભક્ત સંકોચ વિના ભગવાન પાસે જઈ શકે છે.

સંદર્ભ

સોળમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને યજ્ઞનાં સર્વ અંગો રૂપે બતાવ્યા. અહીં તેઓ જગતનાં માતા-પિતા અને વેદો રૂપે પોતાનો પરિચય આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ પોતાને જીવની ગતિ, ભર્તા, શરણ અને સુહૃદ રૂપે બતાવશે.

જીવન-બોધ

ભગવાન માત્ર દૂર બેઠેલા નિયંતા નથી, આપણાં સાચાં માતા-પિતા છે. તેમના પ્રત્યે બાળક જેવો સરળ વિશ્વાસ અને પ્રેમ રાખીએ. જ્યારે આ ભાવ દૃઢ થાય, ત્યારે જીવનની કોઈ પણ પરિસ્થિતિ આપણને અનાથ બનાવી શકતી નથી.

મુખ્ય શબ્દો

ધાતા: ધારણ-પોષણ કરનાર, કર્મફળના વિધાતા
પિતામહ: પિતાના પિતા, બ્રહ્માના પણ જનક
વેદ્ય: જાણવા યોગ્ય પરમ તત્ત્વ
ઓંકાર: ૐ, પ્રણવ — પરબ્રહ્મનું પ્રતીક