ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 18

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

gatirbhartā prabhuḥ sākṣī nivāsaḥ śaraṇaṃ suhṛt .
prabhavaḥ pralayaḥ sthānaṃ nidhānaṃ bījamavyayam ॥

અર્થ

હું જ સૌની પરમ ગતિ, ભરણ-પોષણ કરનાર, સ્વામી, સાક્ષી, નિવાસસ્થાન, શરણ અને નિઃસ્વાર્થ મિત્ર છું; હું જ ઉત્પત્તિ અને પ્રલય, સૌનો આધાર, નિધાન અને અવિનાશી બીજ છું.

શબ્દાર્થ

  • गतिः – પરમ ગંતવ્ય, લક્ષ્ય
  • भर्ता – ભરણ-પોષણ કરનાર
  • प्रभुः – સ્વામી, નિયંતા
  • साक्षी – સૌનાં શુભ-અશુભને જોનાર
  • निवासः – નિવાસસ્થાન
  • शरणम् – આશ્રય, રક્ષક
  • सुहृत् – સ્વાર્થ વિના હિત કરનાર મિત્ર
  • प्रभवः – ઉત્પત્તિનું કારણ
  • प्रलयः – લયનું સ્થાન
  • स्थानम् – આધાર, સ્થિતિનું સ્થાન
  • निधानम् – નિધિ, સૌને સુરક્ષિત રાખવાનો ભંડાર
  • बीजम् – બીજ, મૂળ કારણ
  • अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

(अहं) गतिः, भर्ता, प्रभुः, साक्षी, निवासः, शरणं, सुहृत्, प्रभवः, प्रलयः, स्थानं, निधानम्, अव्ययं बीजम् (च अस्मि) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ભગવાનનાં બાર સ્વરૂપોની એક સુંદર માળા છે, જે જીવ સાથેના તેમના દરેક સંબંધને પ્રગટ કરે છે. ‘ગતિઃ’ — તેઓ જ સૌની અંતિમ મંઝિલ છે; સર્વ યાત્રાઓ અંતે તેમનામાં જ પૂરી થાય છે. ‘ભર્તા’ — તેઓ પાલનહાર છે, જે દરેક પ્રાણી માટે અન્ન-જળ અને સાધનો જોગવે છે. ‘પ્રભુઃ’ — તેઓ સ્વામી છે, સૌના નિયંતા. ‘સાક્ષી’ — તેઓ આપણા દરેક વિચાર અને કર્મના સાક્ષી છે; તેમનાથી કશું છુપું નથી.

‘નિવાસઃ’ — તેઓ સૌનું નિવાસ છે, જેમાં આખી સૃષ્ટિ રહે છે. ‘શરણમ્’ — તેઓ શરણ છે, સંકટમાં પીડિતોના રક્ષક. આચાર્ય શંકર કહે છે કે શરણ એ છે જે શરણાગતનું દુઃખ દૂર કરે. ‘સુહૃત્’ — તેઓ કોઈ સ્વાર્થ વિના હિત કરનાર મિત્ર છે. સંસારના મિત્રો મોટે ભાગે કોઈ અપેક્ષાથી મિત્રતા કરે છે, પણ ભગવાન બદલામાં કશું ઇચ્છતા નથી. પાંચમા અધ્યાયના અંતિમ શ્લોકમાં પણ તેમણે પોતાને ‘સુહૃદં સર્વભૂતાનામ્’ કહ્યા હતા.

‘પ્રભવઃ પ્રલયઃ’ — તેઓ જ સૃષ્ટિની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનું સ્થાન છે. ‘સ્થાનમ્’ — તેઓ જ સ્થિતિનો આધાર છે. ‘નિધાનમ્’ — તેઓ નિધિ છે; પ્રલયમાં પ્રાણીઓ અને તેમના કર્મ-સંસ્કારો તેમનામાં જ સુરક્ષિત રહે છે, જેમ ખજાનામાં ધન. ‘બીજમ્ અવ્યયમ્’ — તેઓ અવિનાશી બીજ છે. સાધારણ બીજ વૃક્ષ બનીને પોતે નાશ પામે છે, પણ ભગવાનરૂપી બીજમાંથી અનંત સૃષ્ટિઓ થાય છે, છતાં તે ક્યારેય ક્ષીણ થતું નથી.

આ શ્લોકને ધ્યાનથી વાંચતાં ભક્તને અનુભવ થાય છે કે જીવનની દરેક જરૂરિયાત — લક્ષ્ય, પોષણ, સંરક્ષણ, મિત્રતા, આશ્રય — ભગવાનમાં પૂર્ણ થાય છે. જેણે તેમને પામ્યા, તેને બીજા કોઈની જરૂર રહેતી નથી.

સંદર્ભ

સત્તરમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને જગતનાં માતા-પિતા અને વેદો રૂપે બતાવ્યા. અહીં તેઓ જીવની ગતિ, ભર્તા, શરણ, સુહૃદ વગેરે સંબંધોનું વર્ણન કરે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ પ્રકૃતિની શક્તિઓ — તાપ, વર્ષા, અમૃત અને મૃત્યુ — રૂપે પોતાનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

આપણે સંસારમાં લક્ષ્ય, સુરક્ષા, આશ્રય અને સાચા મિત્રની શોધમાં ભટકીએ છીએ; આ બધું એક જ સ્થાને — ભગવાનમાં — મળે છે. તેમને આપણા નિઃસ્વાર્થ સુહૃદ માનીને આપણાં સુખ-દુઃખ તેમની સાથે વહેંચીએ.

મુખ્ય શબ્દો

ગતિ
પરમ લક્ષ્ય, અંતિમ ગંતવ્ય
શરણ
આશ્રય, દુઃખ દૂર કરનાર રક્ષક
સુહૃત્
સ્વાર્થ વિના ઉપકાર કરનાર મિત્ર
નિધાન
નિધિ, પ્રલયમાં સૌને સુરક્ષિત રાખવાનું સ્થાન
અવ્યય બીજ
અવિનાશી મૂળ કારણ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક