શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 16

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham .
mantro.ahamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam ॥

અર્થ

હું જ ક્રતુ (વૈદિક યજ્ઞ) છું, હું જ યજ્ઞ (સ્માર્ત યજ્ઞ) છું, હું જ સ્વધા (પિતૃઓને અર્પિત અન્ન) છું, હું જ ઔષધિ છું, હું જ મંત્ર છું, હું જ ઘી છું, હું જ અગ્નિ છું અને હું જ હવનની ક્રિયા છું.

શબ્દાર્થ

अहम् – હું
क्रतुः – ક્રતુ, શ્રૌત (વૈદિક) યજ્ઞ
अहम् – હું
यज्ञः – યજ્ઞ, સ્માર્ત (પંચમહાયજ્ઞ વગેરે)
स्वधा – પિતૃઓને અર્પિત અન્ન
अहम् – હું
औषधम् – ઔષધિ, અન્ન અને વનસ્પતિ
मन्त्रः – મંત્ર
अहम् – હું
एव – જ
आज्यम् – ઘી, હવિ
अग्निः – અગ્નિ
हुतम् – હવનની ક્રિયા, આહુતિ

અન્વય

अहं क्रतुः, अहं यज्ञः, अहं स्वधा, अहम् औषधम्, अहं मन्त्रः, अहम् एव आज्यम्, अहम् अग्निः, अहं हुतम् ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને ‘વિશ્વતોમુખ’ કહ્યા હતા. હવે તેઓ તેને સ્પષ્ટ કરે છે, અને શરૂઆત યજ્ઞથી કરે છે, કારણ કે વૈદિક જીવનનું કેન્દ્ર યજ્ઞ હતો. ભગવાન કહે છે કે યજ્ઞનું દરેક અંગ તેઓ જ છે. ‘ક્રતુ’ વૈદિક શ્રૌત યજ્ઞ છે, જેમ કે અગ્નિષ્ટોમ; ‘યજ્ઞ’ સ્મૃતિઓમાં બતાવેલા યજ્ઞો છે, જેમ કે પંચમહાયજ્ઞ. ‘સ્વધા’ એ અન્ન છે જે શ્રાદ્ધમાં પિતૃઓને અર્પણ થાય છે.

‘ઔષધમ્’ — આચાર્ય શંકર તેનો અર્થ પ્રાણીઓ દ્વારા ખવાતું અન્ન અને વનસ્પતિ લે છે, જે હવનમાં પણ અર્પણ થાય છે અને જીવનનું પોષણ પણ કરે છે. ‘મંત્ર’ એ પવિત્ર વાણી છે જેનાથી આહુતિ અપાય છે; ‘આજ્ય’ ઘી છે, ‘અગ્નિ’ એ દેવતા છે જેમાં આહુતિ હોમાય છે, અને ‘હુતમ્’ પોતે આહુતિ આપવાની ક્રિયા છે.

આનો અર્થ એ છે કે યજ્ઞમાં કર્તા, સાધન, સામગ્રી, ક્રિયા અને લક્ષ્ય — બધું ભગવાન જ છે. ચોથા અધ્યાયના ચોવીસમા શ્લોકમાં આ જ ભાવ ‘બ્રહ્માર્પણં બ્રહ્મ હવિઃ’ રૂપે આવ્યો હતો. જ્યારે સાધક જુએ છે કે અર્પણ કરનાર, અર્પિત વસ્તુ અને જેને અર્પણ થાય છે — ત્રણેયમાં એક જ પરમાત્મા છે, ત્યારે તેનું દરેક કર્મ પૂજા બની જાય છે.

આજના જીવનમાં પણ તેનો અર્થ ઊંડો છે. આપણે રસોઈ બનાવીએ, કામ કરીએ, સેવા કરીએ — બધું યજ્ઞ બની શકે, જો આપણે તેમાં ભગવાનને જોઈએ. રસોડાનો અગ્નિ, ભોજનની સામગ્રી અને ભોજન કરનાર — સૌમાં ભગવાનની હાજરીનું સ્મરણ દૈનિક જીવનને પવિત્ર બનાવી દે છે.

સંદર્ભ

પંદરમા શ્લોકમાં ભગવાને પોતાને ‘વિશ્વતોમુખ’ કહ્યા. સોળમાથી ઓગણીસમા શ્લોક સુધી તેઓ તેનો વિસ્તાર કરે છે. અહીં યજ્ઞનાં સર્વ અંગો રૂપે, અને આગલા શ્લોકમાં જગતનાં માતા-પિતા તથા વેદો રૂપે પોતાનો પરિચય આપશે.

જીવન-બોધ

જ્યારે આપણે દરેક કર્મ, દરેક સાધન અને દરેક ફળમાં ભગવાનને જોઈએ છીએ, ત્યારે સાધારણ કામ પણ પૂજા બની જાય છે. ભોજન, કાર્ય અને સેવા યજ્ઞભાવે કરીએ, તો જીવન પોતે એક આરાધના બની જશે.

મુખ્ય શબ્દો

ક્રતુ: વૈદિક શ્રૌત યજ્ઞ
સ્વધા: પિતૃઓને અર્પિત અન્ન-હવિ
આજ્ય: યજ્ઞમાં અર્પિત ઘી
હુત: આહુતિ, હવનની ક્રિયા