શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 11

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avajānanti māṃ mūḍhā mānuṣīṃ tanumāśritam .
paraṃ bhāvamajānanto mama bhūtamaheśvaram ॥

અર્થ

મૂઢ લોકો મને મનુષ્યશરીર ધારણ કરેલો જોઈને મારો અનાદર કરે છે, કારણ કે તેઓ સર્વ પ્રાણીઓના મહાન ઈશ્વર રૂપ મારા પરમ ભાવને જાણતા નથી.

શબ્દાર્થ

अवजानन्ति – અવગણના કરે છે, તુચ્છ ગણે છે
माम् – મને
मूढाः – મૂઢ, વિવેકહીન લોકો
मानुषीम् – મનુષ્યના
तनुम् – દેહને
आश्रितम् – ધારણ કરેલો
परम् – પરમ, સર્વોચ્ચ
भावम् – સ્વરૂપ, તત્ત્વ
अजानन्तः – ન જાણતાં
मम – મારા
भूतमहेश्वरम् – સર્વ પ્રાણીઓના મહાન ઈશ્વર

અન્વય

मम भूतमहेश्वरं परं भावम् अजानन्तः मूढाः मानुषीं तनुम् आश्रितं माम् अवजानन्ति ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને પોતાના વિરાટ, સર્વવ્યાપી અને પ્રકૃતિના અધ્યક્ષ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું. હવે તેઓ એક એવી ભૂલ તરફ સંકેત કરે છે જે ઘણા લોકો કરે છે — ‘અવજાનન્તિ માં મૂઢા માનુષીં તનુમાશ્રિતમ્’. જ્યારે ભગવાન કૃપા કરીને મનુષ્યરૂપે અવતાર લે છે, ત્યારે અજ્ઞાની લોકો તેમને સાધારણ મનુષ્ય સમજીને તેમની ઉપેક્ષા કરે છે.

તેનું કારણ બતાવ્યું છે — ‘પરં ભાવમ્ અજાનન્તઃ’ — તેઓ ભગવાનના પરમ ભાવને જાણતા નથી. તેઓ માત્ર બાહ્ય શરીર જુએ છે — ખાવું, ચાલવું, બોલવું, રથ હાંકવો — અને વિચારે છે કે આ પણ આપણા જેવો જ છે. દુર્યોધન, શિશુપાલ અને કંસે શ્રીકૃષ્ણને આ જ દૃષ્ટિથી જોયા, જ્યારે એ જ શરીરમાં ‘ભૂતમહેશ્વર’ — સર્વ પ્રાણીઓના મહાન સ્વામી — બિરાજમાન હતા.

આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન કરુણાવશ, સૌને માટે સુલભ થવા, મનુષ્યરૂપ ધારણ કરે છે; પરંતુ મૂઢ લોકો આ જ સુલભતાને તેમની સાધારણતા માની બેસે છે. જે ગુણને કારણે ભગવાનને વધુ પૂજવા જોઈએ, તે જ જોઈને તેઓ અનાદર કરે છે. ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાન કહી ચૂક્યા છે કે તેઓ પોતાની પ્રકૃતિને વશમાં રાખીને યોગમાયાથી પ્રગટ થાય છે — તેમનું શરીર કર્મબંધનથી બનેલું નથી.

આ શ્લોકનો એક વ્યાપક અર્થ પણ છે. આપણે ઘણી વાર સરળ રૂપે આવેલા દિવ્યને ઓળખી શકતા નથી — કોઈ સાધારણ દેખાતા સંતમાં, કોઈ સરળ પ્રાર્થનામાં કે કોઈ નાના અનુભવમાં. બાહ્ય રૂપની પાર જોવાની દૃષ્ટિ જ સાચી ભક્તિની ઓળખ છે.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકોમાં ભગવાને પોતાના પરમ, સર્વવ્યાપી અને પ્રકૃતિના અધ્યક્ષ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું. અહીં તેઓ બતાવે છે કે તેને ન જાણનારા તેમના અવતારરૂપને કેવી રીતે તુચ્છ ગણે છે. આગલા શ્લોકમાં આવા લોકોના સ્વભાવ અને તેમની વ્યર્થ આશાઓનું વર્ણન છે.

જીવન-બોધ

બાહ્ય રૂપ જોઈને કોઈના મૂલ્યનો નિર્ણય ન કરીએ. દિવ્યતા ઘણી વાર સરળ અને સાધારણ રૂપે આવે છે. શ્રદ્ધા અને વિવેકની આંખ જ તેને ઓળખી શકે છે.

મુખ્ય શબ્દો

માનુષી તનુ: મનુષ્યશરીર, અવતારનું રૂપ
પરમ ભાવ: ભગવાનનું સર્વોચ્ચ વાસ્તવિક સ્વરૂપ
ભૂતમહેશ્વર: સર્વ પ્રાણીઓના મહાન ઈશ્વર
અવજ્ઞા: અનાદર, ઉપેક્ષા