શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 12

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

moghāśā moghakarmāṇo moghajñānā vicetasaḥ .
rākṣasīmāsurīṃ caiva prakṛtiṃ mohinīṃ śritāḥ ॥

અર્થ

આવા લોકોની આશાઓ વ્યર્થ, કર્મો વ્યર્થ અને જ્ઞાન વ્યર્થ હોય છે; તેઓ વિવેકહીન થઈને મોહમાં નાખનારી રાક્ષસી અને આસુરી પ્રકૃતિનો આશ્રય લઈને રહે છે.

શબ્દાર્થ

मोघाशाः – વ્યર્થ આશાવાળા
मोघकर्माणः – વ્યર્થ કર્મવાળા
मोघज्ञानाः – વ્યર્થ જ્ઞાનવાળા
विचेतसः – વિવેકહીન, ભ્રમિત ચિત્તવાળા
राक्षसीम् – રાક્ષસી (તામસી, હિંસક)
आसुरीम् – આસુરી (રાજસી, ભોગપ્રધાન)
च – અને
एव – જ
प्रकृतिम् – સ્વભાવને
मोहिनीम् – મોહમાં નાખનારી
श्रिताः – આશ્રિત, તેને અધીન

અન્વય

(ते) मोघाशाः मोघकर्माणः मोघज्ञानाः विचेतसः मोहिनीं राक्षसीम् आसुरीं च एव प्रकृतिं श्रिताः (भवन्ति) ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં જે મૂઢ લોકોનો ઉલ્લેખ થયો, તેમનો સ્વભાવ અહીં ચાર વિશેષણોથી બતાવ્યો છે. પહેલું — ‘મોઘાશાઃ’ — તેમની આશાઓ વ્યર્થ હોય છે. તેઓ ભગવાનને છોડીને સંસારની નાશવંત વસ્તુઓમાંથી સ્થાયી સુખની આશા રાખે છે, જે ક્યારેય પૂરી થઈ શકતી નથી, જેમ રણમાં મૃગજળથી તરસ છીપાવવાની આશા.

બીજું — ‘મોઘકર્માણઃ’ — તેમનાં કર્મો વ્યર્થ હોય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાનનો અનાદર કરનારાઓનાં યજ્ઞ, દાન વગેરે સારાં કર્મો પણ પોતાનું સાચું ફળ આપતાં નથી, કારણ કે તેમનું લક્ષ્ય ખોટું છે. ત્રીજું — ‘મોઘજ્ઞાનાઃ’ — તેમનું જ્ઞાન પણ વ્યર્થ છે. તેઓ ઘણું જાણતા હોય, પણ તે જ્ઞાન તેમને શાંતિ અને મુક્તિ તરફ લઈ જતું નથી. ચોથું — ‘વિચેતસઃ’ — તેમનો વિવેક નષ્ટ થઈ ગયો હોય છે.

આ દશાનું મૂળ કારણ છે — ‘રાક્ષસીમ્ આસુરીં ચૈવ પ્રકૃતિં મોહિનીં શ્રિતાઃ’. રાક્ષસી પ્રકૃતિ તમોગુણપ્રધાન છે — ક્રોધ, હિંસા અને બીજાને પીડા આપવાની વૃત્તિ. આસુરી પ્રકૃતિ રજોગુણપ્રધાન છે — અહંકાર, કામ અને લોભ. આ બંને ‘મોહિની’ છે, એટલે કે વ્યક્તિને પોતાના જ હિત વિશે ભ્રમિત કરી દે છે. સોળમા અધ્યાયમાં આ આસુરી સંપત્તિનું વિસ્તારથી વર્ણન છે.

આ શ્લોક કોઈની નિંદા કરવા માટે નહીં, પણ સાવધાન કરવા માટે છે. આપણા સૌમાં ક્યારેક આ વૃત્તિઓ જાગે છે. જ્યારે આપણી આશાઓ વારંવાર તૂટે અને કર્મો પોકળ લાગે, ત્યારે જોવું જોઈએ કે ક્યાંક આપણે અહંકાર અને લોભને અધીન તો નથી થઈ ગયા.

સંદર્ભ

અગિયારમા શ્લોકમાં ભગવાનના માનવરૂપનો અનાદર કરનારા મૂઢ લોકોની વાત થઈ. અહીં તેમનો સ્વભાવ અને તેનાં પરિણામ બતાવ્યાં છે. આગલા શ્લોકમાં તેનાથી વિપરીત દૈવી પ્રકૃતિવાળા મહાત્માઓનું વર્ણન શરૂ થાય છે.

જીવન-બોધ

જ્યારે જીવનનું લક્ષ્ય માત્ર નાશવંત વસ્તુઓ હોય, ત્યારે આશા, કર્મ અને જ્ઞાન — ત્રણેય પોકળ બની જાય છે. ક્રોધ, અહંકાર અને લોભ આપણા વિવેકને ઢાંકી દે છે. પોતાની અંદર આ વૃત્તિઓને ઓળખીને તેમને દૈવી ગુણોથી બદલવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

મોઘ: વ્યર્થ, નિષ્ફળ
રાક્ષસી પ્રકૃતિ: તમોગુણપ્રધાન, ક્રૂર અને હિંસક સ્વભાવ
આસુરી પ્રકૃતિ: રજોગુણપ્રધાન, કામ અને અહંકારથી ભરેલો સ્વભાવ
વિચેતસ્: વિવેકહીન, ભ્રમિત ચિત્તવાળો