ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 15

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jñānayajñena cāpyanye yajanto māmupāsate .
ekatvena pṛthaktvena bahudhā viśvatomukham ॥

અર્થ

કેટલાક બીજા સાધકો જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા પૂજન કરતાં મને વિશ્વરૂપ પરમાત્માની એકત્વભાવે, કેટલાક પૃથક્‌ભાવે અને કેટલાક અનેક પ્રકારે ઉપાસના કરે છે.

શબ્દાર્થ

  • ज्ञानयज्ञेन – જ્ઞાનરૂપી યજ્ઞથી
  • च – અને
  • अपि – પણ
  • अन्ये – બીજા (સાધકો)
  • यजन्तः – યજન (પૂજન) કરતાં
  • माम् – મારી
  • उपासते – ઉપાસના કરે છે
  • एकत्वेन – અભેદ (એકતા) ભાવે
  • पृथक्त्वेन – ભેદ (પૃથકતા) ભાવે
  • बहुधा – અનેક પ્રકારે
  • विश्वतोमुखम् – સર્વ તરફ મુખવાળા, વિશ્વરૂપ

અન્વય

अन्ये च अपि ज्ञानयज्ञेन यजन्तः एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा (च) विश्वतोमुखं माम् उपासते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં કીર્તન, નમસ્કાર વગેરેથી ઉપાસના કરનારા ભક્તોનું વર્ણન થયું. હવે ભગવાન બતાવે છે કે કેટલાક સાધકો ‘જ્ઞાનયજ્ઞ’થી તેમની ઉપાસના કરે છે. જ્ઞાનયજ્ઞ એ છે જેમાં બાહ્ય દ્રવ્યની આહુતિ નહીં, પણ વિચાર, વિવેક અને તત્ત્વચિંતન જ આહુતિ છે. ચોથા અધ્યાયમાં ભગવાને કહ્યું હતું કે દ્રવ્યયજ્ઞ કરતાં જ્ઞાનયજ્ઞ શ્રેષ્ઠ છે.

આ જ્ઞાની ઉપાસકોની ત્રણ શૈલીઓ બતાવી છે. પહેલી — ‘એકત્વેન’ — અભેદ ભાવે. આ સાધકો ‘હું તે જ પરમાત્મા છું’ એ ભાવે ઉપાસના કરે છે, જીવ અને બ્રહ્મની એકતા પર ધ્યાન કરે છે. આચાર્ય શંકર તેને સર્વોચ્ચ જ્ઞાનદૃષ્ટિ માને છે.

બીજી — ‘પૃથક્ત્વેન’ — ભેદ ભાવે. આ સાધકો ‘ભગવાન સ્વામી છે, હું તેમનો સેવક છું’ એ ભાવે ઉપાસના કરે છે. આચાર્ય મધ્વ પ્રમાણે આ જ યથાર્થ દૃષ્ટિ છે, કારણ કે જીવ સદા ભગવાન પર નિર્ભર અને તેમનાથી ભિન્ન છે. ત્રીજી — ‘બહુધા’ — અનેક પ્રકારે. આ સાધકો સૂર્ય, ઇન્દ્ર, અગ્નિ વગેરે વિવિધ રૂપોમાં એક જ પરમાત્માને જોઈને ઉપાસના કરે છે.

આચાર્ય રામાનુજ ‘એકત્વ, પૃથક્ત્વ, બહુધા’નો અર્થ એવો કરે છે કે ભક્ત ભગવાનને જ એક રૂપે, જગતનાં અનેક પૃથક્ રૂપોમાં, અને વિવિધ પ્રકારે સ્થિત જોઈને ઉપાસના કરે છે — કારણ કે આખું જગત તેમનું શરીર છે. ‘વિશ્વતોમુખમ્’ — ભગવાનનાં મુખ સર્વ દિશામાં છે; જે જ્યાંથી પણ તેમની તરફ જુએ, તેને તેઓ સામે જ મળે છે.

આ શ્લોકની ઉદારતા ધ્યાન આપવા જેવી છે. ભગવાન કોઈ એક જ માર્ગને સાચો ઠરાવતા નથી; તેઓ બતાવે છે કે ભિન્ન સ્વભાવવાળા સાધકો જુદી જુદી રીતે તેમના સુધી જ પહોંચે છે.

સંદર્ભ

ચૌદમા શ્લોકમાં ભક્તિપૂર્ણ ઉપાસનાનું વર્ણન થયું. અહીં જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા વિવિધ ભાવે ઉપાસના કરનારાઓનું વર્ણન છે. આગલા ચાર શ્લોકો (16–19)માં ભગવાન બતાવશે કે તેઓ ‘વિશ્વતોમુખ’ કેવી રીતે છે — યજ્ઞ, ઔષધ, માતા-પિતા, ગતિ વગેરે સર્વ તેઓ જ છે.

જીવન-બોધ

પરમાત્મા સુધી પહોંચવાના અનેક માર્ગ છે — કોઈ એકતાનો અનુભવ કરે છે, કોઈ સેવકભાવે ભજે છે, કોઈ સર્વ રૂપોમાં તેમને જુએ છે. બીજાની સાધના-પદ્ધતિનો આદર કરીએ અને પોતાના સ્વભાવને અનુકૂળ માર્ગે નિષ્ઠાથી ચાલીએ.

મુખ્ય શબ્દો

જ્ઞાનયજ્ઞ
જ્ઞાન અને વિવેક દ્વારા થતી આરાધના
એકત્વ
અભેદ ભાવ, આત્મા-પરમાત્માની એકતા
પૃથક્ત્વ
ભેદ ભાવ, સ્વામી-સેવક સંબંધ
વિશ્વતોમુખ
સર્વ તરફ મુખવાળા, સર્વત્ર ઉપસ્થિત

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક