શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 13

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mahātmānastu māṃ pārtha daivīṃ prakṛtimāśritāḥ .
bhajantyananyamanaso jñātvā bhūtādimavyayam ॥

અર્થ

પરંતુ હે પાર્થ! દૈવી પ્રકૃતિનો આશ્રય લેનારા મહાત્માઓ મને સર્વ પ્રાણીઓનું આદિ કારણ અને અવિનાશી જાણીને અનન્ય મનથી મારું ભજન કરે છે.

શબ્દાર્થ

महात्मानः – મહાન આત્માવાળા, ઉદાર હૃદયવાળા
तु – પરંતુ
माम् – મને
पार्थ – હે પૃથાપુત્ર અર્જુન
दैवीम् – દૈવી
प्रकृतिम् – સ્વભાવને
आश्रिताः – આશ્રય લીધેલા
भजन्ति – ભજે છે, સેવા-ઉપાસના કરે છે
अनन्यमनसः – અનન્ય (બીજે ન લાગેલા) મનવાળા
ज्ञात्वा – જાણીને
भूतादिम् – સર્વ પ્રાણીઓનું આદિ કારણ
अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

पार्थ, दैवीं प्रकृतिम् आश्रिताः महात्मानः तु माम् भूतादिम् अव्ययं ज्ञात्वा अनन्यमनसः भजन्ति ।

સમજૂતી

‘તુ’ શબ્દથી ભગવાન વિષય બદલે છે. ગયા બે શ્લોકોમાં આસુરી પ્રકૃતિવાળાઓનું વર્ણન હતું; હવે તેઓ તેમનાથી વિપરીત ‘મહાત્માઓ’નું વર્ણન કરે છે. મહાત્મા એ નથી જે માત્ર મોટું પદ કે પ્રસિદ્ધિ ધરાવે, પણ એ છે જેનું હૃદય વિશાળ છે, જેણે પોતાના સંકુચિત અહંકારને છોડીને ભગવાનને જીવનનું કેન્દ્ર બનાવ્યા છે. સાતમા અધ્યાયમાં પણ ભગવાને કહ્યું હતું — ‘વાસુદેવઃ સર્વમિતિ સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ’.

આ મહાત્માઓની પહેલી વિશેષતા છે — ‘દૈવીં પ્રકૃતિમ્ આશ્રિતાઃ’. દૈવી પ્રકૃતિ સત્ત્વગુણપ્રધાન સ્વભાવ છે — શાંતિ, દયા, ક્ષમા, સંયમ અને સત્ય. જેમ આસુરી પ્રકૃતિ વ્યક્તિને ભ્રમમાં નાખે છે, તેમ દૈવી પ્રકૃતિ તેને પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે. સોળમા અધ્યાયના આરંભમાં આ દૈવી ગુણોની પૂરી યાદી આપી છે.

બીજી વિશેષતા છે — ‘જ્ઞાત્વા ભૂતાદિમ્ અવ્યયમ્’. તેઓ ભગવાનને સર્વ પ્રાણીઓનું મૂળ કારણ અને અવિનાશી જાણે છે. તેમની ભક્તિ અંધ નથી, પણ જ્ઞાન પર આધારિત છે. તેઓ જાણે છે કે જેમાંથી બધું ઉત્પન્ન થયું છે, તે જ સૌથી વધુ પ્રેમને યોગ્ય છે.

ત્રીજી વિશેષતા છે — ‘અનન્યમનસઃ ભજન્તિ’ — તેઓ અનન્ય મનથી ભજે છે. અનન્યનો અર્થ છે — મન બીજા કોઈ આશ્રય તરફ ન જાય. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે આવા ભક્તો ભગવાન વિના એક ક્ષણ પણ જીવન ધારણ કરી શકતા નથી; ભગવાન જ તેમના પ્રાણ છે. આ અનન્યતાનો અર્થ સંસારમાંથી ભાગવું નહીં, પરંતુ દરેક કામમાં ભગવાનને જ લક્ષ્ય બનાવવું છે.

સંદર્ભ

અગિયારમા-બારમા શ્લોકોમાં આસુરી સ્વભાવવાળાઓનું વર્ણન હતું. અહીં તેમનાથી વિપરીત દૈવી સ્વભાવવાળા મહાત્માઓનો પરિચય આપ્યો છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે આ મહાત્માઓ કઈ રીતે તેમની ઉપાસના કરે છે.

જીવન-બોધ

સાચી મહાનતા હૃદયની વિશાળતામાં છે, પદ કે પ્રસિદ્ધિમાં નહીં. દયા, શાંતિ અને સંયમ જેવા દૈવી ગુણો કેળવીએ, અને આપણી ભક્તિને સમજ પર આધારિત કરીએ. મનને અનેક દિશાઓમાં ભટકાવવાને બદલે એક પરમ લક્ષ્ય પર સ્થિર કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

મહાત્મા: વિશાળ હૃદયવાળો, ભગવાનને જીવનનું કેન્દ્ર બનાવનાર
દૈવી પ્રકૃતિ: સત્ત્વગુણપ્રધાન, દિવ્ય ગુણોવાળો સ્વભાવ
અનન્યમનસ્: જેનું મન ભગવાન સિવાય બીજે ન જાય
ભૂતાદિ: સર્વ પ્રાણીઓનું આદિ કારણ