શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 14

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

satataṃ kīrtayanto māṃ yatantaśca dṛḍhavratāḥ .
namasyantaśca māṃ bhaktyā nityayuktā upāsate ॥

અર્થ

તે દૃઢ વ્રતવાળા ભક્તો સતત મારું કીર્તન કરતાં, મારી પ્રાપ્તિ માટે પ્રયત્ન કરતાં અને ભક્તિપૂર્વક મને નમસ્કાર કરતાં, સદા મારામાં યુક્ત થઈને મારી ઉપાસના કરે છે.

શબ્દાર્થ

सततम् – સતત
कीर्तयन्तः – કીર્તન (નામ-ગુણનું ગાન) કરતાં
माम् – મારું
यतन्तः – પ્રયત્ન કરતાં
च – અને
दृढव्रताः – દૃઢ નિયમ-વ્રતવાળા
नमस्यन्तः – નમસ્કાર કરતાં
च – અને
माम् – મને
भक्त्या – ભક્તિથી
नित्ययुक्ताः – સદા મારી સાથે જોડાયેલા
उपासते – ઉપાસના કરે છે

અન્વય

(ते) सततं मां कीर्तयन्तः च दृढव्रताः यतन्तः च भक्त्या मां नमस्यन्तः च नित्ययुक्ताः उपासते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને મહાત્માઓનો સ્વભાવ બતાવ્યો; હવે તેઓ તેમની સાધનાનું સ્વરૂપ બતાવે છે. આ શ્લોકમાં ભક્તિનાં ચાર અંગ દેખાય છે — કીર્તન, પ્રયત્ન, નમસ્કાર અને નિત્ય-યુક્તતા.

પહેલું અંગ છે — ‘સતતં કીર્તયન્તઃ’ — સતત ભગવાનનાં નામ, ગુણ અને લીલાઓનું કીર્તન. કીર્તન એટલે માત્ર ઊંચા સ્વરે ગાવું નહીં; ભગવાન વિશે બોલવું, વાંચવું, તેમની કથા સાંભળવી-સંભળાવવી — આ બધું કીર્તન છે. જ્યારે વાણી ભગવાનમાં લાગે છે, ત્યારે મન પણ ધીમે ધીમે તેમનામાં લાગવા માંડે છે. ‘સતતમ્’ શબ્દ બતાવે છે કે તે કોઈ ખાસ સમય પૂરતું સીમિત નથી.

બીજું અંગ છે — ‘યતન્તશ્ચ દૃઢવ્રતાઃ’ — દૃઢ વ્રત સાથે પ્રયત્ન કરવો. ભક્તિ માત્ર ભાવુકતા નથી, તેમાં શિસ્ત પણ છે. દૃઢવ્રત ભક્તો પોતાના નિયમો — જેમ કે સત્ય બોલવું, સંયમ, નિયમિત જપ, સેવા — મુશ્કેલી આવે તોય છોડતા નથી. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે તેઓ ભગવાનની આરાધનાનાં અંગરૂપ કર્મોમાં સતત ઉદ્યમ કરે છે.

ત્રીજું અંગ છે — ‘નમસ્યન્તશ્ચ માં ભક્ત્યા’ — ભક્તિપૂર્વક નમસ્કાર. નમસ્કાર અહંકારના સમર્પણનું પ્રતીક છે; શરીર નમે છે ત્યારે મન પણ નમતાં શીખે છે. ચોથું અંગ છે — ‘નિત્યયુક્તાઃ ઉપાસતે’ — તેઓ સદા ભગવાન સાથે જોડાયેલા રહે છે. ઉપાસનાનો અર્થ છે ‘પાસે બેસવું’ — ભક્ત મનથી સદા ભગવાનની પાસે બેઠો રહે છે, ભલે શરીર કોઈ પણ કામમાં લાગેલું હોય.

આમ આ શ્લોક બતાવે છે કે ભક્તિ એટલે વાણી, કર્મ, શરીર અને મન — ચારેયને ભગવાનમાં લગાડવાં. તે કોઈ એક કલાકનો કર્મકાંડ નથી, પણ આખા જીવનની દિશા છે.

સંદર્ભ

તેરમા શ્લોકમાં દૈવી સ્વભાવવાળા મહાત્માઓનો પરિચય આપ્યો. અહીં તેમની ભક્તિની પદ્ધતિ બતાવી છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન જ્ઞાનયજ્ઞ દ્વારા વિવિધ રૂપે ઉપાસના કરનારા સાધકોનું વર્ણન કરશે.

જીવન-બોધ

ભક્તિને જીવનમાં ઉતારવા માટે વાણીથી ભગવાનનું સ્મરણ, દૃઢ નિયમોનું પાલન, નમ્ર નમસ્કાર અને મનનું સતત જોડાણ — ચારેય જરૂરી છે. નાના નાના દૈનિક નિયમો પણ જો દૃઢતાથી પાળવામાં આવે, તો તે જીવન બદલી નાખે છે.

મુખ્ય શબ્દો

કીર્તન: ભગવાનનાં નામ, ગુણ અને લીલાનું ગાન તથા ચર્ચા
દૃઢવ્રત: પોતાના આધ્યાત્મિક નિયમો પર અડગ
નમસ્કાર: નમ્ર પ્રણામ, અહંકારનું સમર્પણ
નિત્યયુક્ત: સદા ભગવાન સાથે જોડાયેલો
ઉપાસના: પાસે બેસવું, સતત આરાધના