શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 10

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mayādhyakṣeṇa prakṛtiḥ sūyate sacarācaram .
hetunānena kaunteya jagadviparivartate ॥

અર્થ

હે કૌન્તેય! મારી અધ્યક્ષતામાં પ્રકૃતિ ચર-અચર સહિત આ જગતને ઉત્પન્ન કરે છે; આ જ કારણે આ સંસાર સતત ફરતો (બદલાતો) રહે છે.

શબ્દાર્થ

मया – મારા દ્વારા
अध्यक्षेण – અધ્યક્ષ (સાક્ષી, અધિષ્ઠાતા) રૂપે
प्रकृतिः – પ્રકૃતિ
सूयते – ઉત્પન્ન કરે છે
सचराचरम् – ચર અને અચર સહિત (જગત)
हेतुना – કારણથી
अनेन – આ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર
जगत् – સંસાર
विपरिवर्तते – ફરે છે, બદલાતું રહે છે

અન્વય

कौन्तेय, मया अध्यक्षेण प्रकृतिः सचराचरं सूयते; अनेन हेतुना जगत् विपरिवर्तते ।

સમજૂતી

આ શ્લોક ગયા શ્લોકોના વિચારને પૂર્ણ કરે છે. પ્રશ્ન હતો — જો ભગવાન સૃષ્ટિ કરે છે તો તેઓ ઉદાસીન કેવી રીતે? ઉત્તર છે — ‘મયાધ્યક્ષેણ પ્રકૃતિઃ સૂયતે’ — વાસ્તવમાં સૃષ્ટિ પ્રકૃતિ કરે છે, ભગવાન તેના ‘અધ્યક્ષ’ છે. અધ્યક્ષ એ છે જેની હાજરીમાં બધાં કામ થાય, પણ જે પોતે હાથે કોઈ કામ ન કરે. જેમ સભાના અધ્યક્ષ બેઠા રહે છે અને તેમની હાજરીથી સભાની વ્યવસ્થા ચાલે છે.

આનું સૌથી સુંદર દૃષ્ટાંત સૂર્ય છે. સૂર્ય ઊગે ત્યારે ફૂલ ખીલે છે, લોકો કામે જાય છે, છોડ ખોરાક બનાવે છે, પાણી વરાળ બને છે — પણ સૂર્ય પોતે આમાંનું કંઈ કરવાનો સંકલ્પ કરતો નથી. તેની હાજરીમાત્રથી બધું થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન ચૈતન્યરૂપે સાક્ષી છે; તેમના સાંનિધ્યથી જડ પ્રકૃતિમાં ક્રિયાની શક્તિ આવે છે, જેમ ચુંબકની હાજરીમાં લોખંડ હાલવા લાગે છે.

આચાર્ય રામાનુજ અહીં ‘અધ્યક્ષ’નો અર્થ નિયંતા લે છે: ભગવાનના સંકલ્પ અને નિયંત્રણથી જ પ્રકૃતિ કાર્ય કરે છે; પ્રકૃતિ પોતે અંધ શક્તિ છે, તેને દિશા ભગવાન આપે છે. બંને દૃષ્ટિએ એ સ્પષ્ટ છે કે પ્રકૃતિ સ્વતંત્ર નથી — ચેતન અધિષ્ઠાતા વિના જડ પ્રકૃતિમાંથી આટલી સુવ્યવસ્થિત સૃષ્ટિ સંભવ નથી.

‘હેતુનાનેન જગદ્વિપરિવર્તતે’ — આ જ કારણે આ જગત ચક્રની જેમ ફરતું રહે છે: જન્મ, વૃદ્ધિ, ક્ષય, મૃત્યુ, ફરી જન્મ. ‘જગત્’ શબ્દનો અર્થ જ છે — જે સતત ચાલતું રહે. આ ચક્રની વચ્ચે અચળ રહેનાર ચૈતન્યને ઓળખવું એ જ જ્ઞાન છે.

સાધક માટે આ શ્લોક સાક્ષીભાવની શિક્ષા આપે છે. જેમ ભગવાન પ્રકૃતિનાં કાર્યોના સાક્ષી છે, તેમ આપણો આત્મા પણ શરીર અને મનનાં કાર્યોનો સાક્ષી છે. આ ભાવમાં સ્થિર થવાથી જીવનની હલચલમાં પણ અંદર શાંતિ ટકી રહે છે.

સંદર્ભ

નવમા શ્લોકમાં ભગવાને બતાવ્યું કે સૃષ્ટિનાં કર્મો તેમને બાંધતાં નથી. અહીં તેઓ તેનું કારણ સ્પષ્ટ કરે છે — સૃષ્ટિ પ્રકૃતિ કરે છે, તેઓ માત્ર અધ્યક્ષ છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે આ પરમ સ્વરૂપને ન જાણનારા મૂઢ લોકો તેમના માનવ રૂપનો કેવી રીતે અનાદર કરે છે.

જીવન-બોધ

જેમ સૂર્યની હાજરીથી બધાં કામ થાય છે પણ સૂર્ય બંધાતો નથી, તેમ આપણે પણ આપણી અંદરના સાક્ષી-આત્માને ઓળખીએ. કર્મ કરતાં પણ અંદરથી દ્રષ્ટા બની રહેવું એ માનસિક શાંતિનો સૌથી મોટો ઉપાય છે.

મુખ્ય શબ્દો

અધ્યક્ષ: અધિષ્ઠાતા, સાક્ષી, નિયંતા
સચરાચર: ચાલનારાં અને ન ચાલનારાં સર્વ પ્રાણીઓ
વિપરિવર્તન: સતત ફરવું, સૃષ્ટિચક્ર
સાક્ષી: માત્ર જોનાર ચૈતન્ય, જે કર્મથી લિપ્ત થતું નથી