શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 1

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
idaṃ tu te guhyatamaṃ pravakṣyāmyanasūyave .
jñānaṃ vijñānasahitaṃ yajjñātvā mokṣyase.aśubhāt ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — હે અર્જુન! તું દોષદૃષ્ટિથી રહિત છે, તેથી હું તને આ પરમ ગોપનીય જ્ઞાન વિજ્ઞાન (અનુભવ) સહિત કહીશ, જેને જાણીને તું અશુભ અર્થાત્ સંસાર-બંધનમાંથી મુક્ત થઈ જઈશ.

શબ્દાર્થ

श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
इदम् – આ
तु – તો, વિશેષ રૂપે
ते – તારા માટે
गुह्यतमम् – સૌથી વધુ ગોપનીય
प्रवक्ष्यामि – સારી રીતે કહીશ
अनसूयवे – દોષદૃષ્ટિ (ઈર્ષ્યા) વિનાના વ્યક્તિને
ज्ञानम् – જ્ઞાન, તત્ત્વનો બોધ
विज्ञानसहितम् – અનુભવ સહિત
यत् – જેને
ज्ञात्वा – જાણીને
मोक्ष्यसे – તું મુક્ત થઈશ
अशुभात् – અશુભમાંથી, સંસાર-બંધનમાંથી

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — इदं तु गुह्यतमं विज्ञानसहितं ज्ञानम् अनसूयवे ते प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अशुभात् मोक्ष्यसे ।

સમજૂતી

નવમા અધ્યાયની શરૂઆત ભગવાન એક અત્યંત આત્મીય પ્રતિજ્ઞાથી કરે છે. સાતમા અધ્યાયમાં તેમણે ‘જ્ઞાન-વિજ્ઞાન’ કહેવાનું વચન આપ્યું હતું અને આઠમા અધ્યાયમાં અક્ષર બ્રહ્મ તથા અંતકાળના સ્મરણની વાત કરી હતી. હવે તેઓ એ જ જ્ઞાનને વધુ ઊંડાણથી ‘ગુહ્યતમ’ — સૌથી ગોપનીય — કહીને રજૂ કરે છે. ‘તુ’ શબ્દ સૂચવે છે કે આ જ્ઞાન અગાઉ કહેલા વિષયો કરતાં પણ વિશેષ છે.

આ જ્ઞાનનો અધિકારી કોણ? ભગવાન કહે છે — ‘અનસૂયવે’, જે અસૂયા એટલે કે દોષદૃષ્ટિથી રહિત છે. અસૂયા એટલે ગુણોમાં પણ દોષ જોવાની વૃત્તિ. જે સાધક ગુરુ, શાસ્ત્ર કે ભગવાનનાં વચનોમાં શંકા અને ખામી શોધતો રહે છે, તેના હૃદયમાં આ જ્ઞાન ટકતું નથી. અર્જુન શ્રદ્ધાળુ અને નમ્ર છે, તેથી તે આ રહસ્યનો પાત્ર છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે અનસૂયા આ જ્ઞાનનું પ્રથમ અધિકાર-લક્ષણ છે.

‘જ્ઞાન’ એટલે શાસ્ત્ર અને ગુરુ પાસેથી મળેલો તત્ત્વબોધ, અને ‘વિજ્ઞાન’ એટલે એ જ તત્ત્વનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ. માત્ર બૌદ્ધિક માહિતી પૂરતી નથી; જ્યારે તે જીવનમાં ઊતરીને અનુભવ બને ત્યારે જ મુક્તિ આપે છે. આચાર્ય રામાનુજ પ્રમાણે અહીં ‘જ્ઞાન’ ભગવાનની ઉપાસનારૂપ ભક્તિનું જ્ઞાન છે, જે સર્વ જ્ઞાનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.

‘અશુભાત્ મોક્ષ્યસે’ — આ જ્ઞાનનું ફળ છે અશુભમાંથી મુક્તિ. અહીં અશુભનો અર્થ માત્ર પાપ નથી, પરંતુ જન્મ-મૃત્યુનું સમગ્ર ચક્ર, અજ્ઞાન અને તેમાંથી ઊપજતું દુઃખ છે. આમ પહેલો જ શ્લોક બતાવે છે કે આ અધ્યાય માત્ર સિદ્ધાંત નથી, પણ મુક્તિનો પ્રત્યક્ષ માર્ગ છે.

સંદર્ભ

આઠમા અધ્યાયમાં ભગવાને અક્ષર બ્રહ્મ, અંતકાળનું સ્મરણ તથા શુક્લ-કૃષ્ણ ગતિઓનું વર્ણન કર્યું. હવે નવમા અધ્યાયના આરંભે તેઓ એ જ વિષયને આગળ વધારીને ‘રાજવિદ્યા’નો પરિચય આપે છે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ આ જ્ઞાનની આઠ વિશેષતાઓ બતાવશે.

જીવન-બોધ

સાચું જ્ઞાન પામવા માટે પહેલાં મનને દોષદૃષ્ટિ અને ઈર્ષ્યાથી મુક્ત કરવું જરૂરી છે. જે દરેક વાતમાં ખામી શોધે છે તે શીખી શકતો નથી. માત્ર વાંચવું પૂરતું નથી; જે જાણ્યું છે તેને અનુભવ અને આચરણમાં ઉતારવું એ જ મુક્તિનો માર્ગ છે.

મુખ્ય શબ્દો

ગુહ્યતમ: સૌથી ગોપનીય, પરમ રહસ્ય
અનસૂયા: દોષદૃષ્ટિ અને ઈર્ષ્યાનો અભાવ
જ્ઞાન-વિજ્ઞાન: શાસ્ત્રીય બોધ અને તેનો પ્રત્યક્ષ અનુભવ
અશુભ: સંસાર-બંધન, અજ્ઞાન અને દુઃખ