શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 6

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yathākāśasthito nityaṃ vāyuḥ sarvatrago mahān .
tathā sarvāṇi bhūtāni matsthānītyupadhāraya ॥

અર્થ

જેમ સર્વત્ર વિચરતો મહાન વાયુ સદા આકાશમાં જ સ્થિત રહે છે, તેમ સર્વ પ્રાણીઓ મારામાં સ્થિત છે — એમ સમજ.

શબ્દાર્થ

यथा – જેમ
आकाशस्थितः – આકાશમાં સ્થિત
नित्यम् – સદા
वायुः – વાયુ
सर्वत्रगः – સર્વત્ર જનારો
महान् – મહાન, વિશાળ
तथा – તેમ જ
सर्वाणि – સર્વ
भूतानि – પ્રાણીઓ
मत्स्थानि – મારામાં સ્થિત
इति – એમ
उपधारय – સારી રીતે સમજ, ધારણ કર

અન્વય

यथा सर्वत्रगः महान् वायुः नित्यम् आकाशस्थितः (अस्ति), तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानि इति उपधारय ।

સમજૂતી

ગયા બે શ્લોકોનો વિષય સૂક્ષ્મ હતો — પ્રાણીઓ ભગવાનમાં સ્થિત પણ છે અને નથી પણ. તેને સરળ બનાવવા ભગવાન અહીં એક સુંદર દૃષ્ટાંત આપે છે: આકાશ અને વાયુ. વાયુ ખૂબ બળવાન છે; વાવાઝોડું બનીને તે વૃક્ષો ઉખાડી નાખે છે, બધી દિશાઓમાં વહે છે, છતાં તે ક્યારેય આકાશની બહાર જતો નથી. તે સદા આકાશમાં જ રહે છે.

પરંતુ આકાશ પર વાયુની કોઈ અસર થતી નથી. વાવાઝોડું આવે તો આકાશ હાલતું નથી, વાયુ શાંત થાય તો આકાશ વધુ સ્થિર થતું નથી — આકાશ સદા જેવું છે તેવું જ રહે છે. આકાશ વાયુને સ્થાન આપે છે, પણ તેનાથી બંધાતું નથી. બરાબર એ જ રીતે સર્વ પ્રાણીઓ પોતાની સમગ્ર હલચલ, જન્મ-મૃત્યુ અને કર્મો સાથે ભગવાનમાં જ વિચરે છે, છતાં ભગવાન તેમનાથી અસ્પૃષ્ટ રહે છે.

આચાર્ય શંકર આ દૃષ્ટાંતથી ભગવાનની અસંગતા પર ભાર મૂકે છે — જેમ આકાશ અસંગ છે, તેમ આત્મા પણ અસંગ છે. આચાર્ય રામાનુજ એ વાત પર ભાર મૂકે છે કે જેમ વાયુ આકાશ વિના ટકી શકતો નથી, તેમ પ્રાણીઓ ભગવાનના સંકલ્પ વિના એક ક્ષણ પણ ટકી શકતાં નથી; તેમની ગતિ પણ ભગવાનને અધીન છે.

‘ઉપધારય’ શબ્દ ધ્યાન આપવા જેવો છે — માત્ર સાંભળ નહીં, આ વાતને મનમાં દૃઢતાથી ધારણ કર. જ્યારે આ ભાવ દૃઢ થાય કે હું અને આખું જગત ભગવાનમાં જ છીએ, ત્યારે ભય સમાપ્ત થઈ જાય છે, કારણ કે આપણે ક્યાંય ભગવાનની બહાર નથી.

સંદર્ભ

ચોથા અને પાંચમા શ્લોકમાં ભગવાન અને પ્રાણીઓના સંબંધનું જે રહસ્ય કહ્યું, તેને અહીં આકાશ-વાયુના દૃષ્ટાંતથી સ્પષ્ટ કર્યું છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે પ્રલય અને સૃષ્ટિ સમયે પ્રાણીઓ કેવી રીતે તેમની પ્રકૃતિમાં લીન થાય છે અને ફરી પ્રગટ થાય છે.

જીવન-બોધ

જેમ વાયુ ક્યાંય પણ જાય, આકાશમાં જ રહે છે, તેમ આપણે જ્યાં પણ હોઈએ, ભગવાનમાં જ છીએ. આ ભાવ એકલતા અને ભયને દૂર કરે છે. સાથે જ આકાશની જેમ અંદરથી શાંત રહીને જીવનનાં વાવાઝોડાં સહન કરતાં શીખીએ.

મુખ્ય શબ્દો

આકાશ: સૌને સ્થાન આપનાર, અસંગ તત્ત્વ
સર્વત્રગ: સર્વત્ર ગતિ કરનાર
ઉપધારય: દૃઢતાથી સમજીને ધારણ કર