શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 5

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

na ca matsthāni bhūtāni paśya me yogamaiśvaram .
bhūtabhṛnna ca bhūtastho mamātmā bhūtabhāvanaḥ ॥

અર્થ

અને વાસ્તવમાં તે પ્રાણીઓ પણ મારામાં સ્થિત નથી; મારા આ ઈશ્વરીય યોગ (સામર્થ્ય)ને જો. પ્રાણીઓને ધારણ કરનાર અને ઉત્પન્ન કરનાર હોવા છતાં મારું સ્વરૂપ પ્રાણીઓમાં સ્થિત નથી.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
च – અને
मत्स्थानि – મારામાં સ્થિત
भूतानि – પ્રાણીઓ
पश्य – જો
मे – મારો
योगम् – યોગ, અલૌકિક સામર્થ્ય
ऐश्वरम् – ઈશ્વરીય
भूतभृत् – પ્રાણીઓનું ધારણ-પોષણ કરનાર
न – નહીં
च – અને
भूतस्थः – પ્રાણીઓમાં સ્થિત
मम – મારું
आत्मा – સ્વરૂપ
भूतभावनः – પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર

અન્વય

भूतानि च मत्स्थानि न; मे ऐश्वरं योगं पश्य — मम आत्मा भूतभृत् भूतभावनः (अपि) भूतस्थः न च ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે સર્વ પ્રાણીઓ મારામાં સ્થિત છે. હવે તેઓ એ જ વાતને વધુ સૂક્ષ્મ બનાવીને કહે છે — ‘ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનિ’ — વાસ્તવમાં પ્રાણીઓ મારામાં સ્થિત પણ નથી. આ વિરોધ નથી, પણ સત્યનું ઊંડું સ્તર છે. જે વસ્તુ કોઈમાં ‘સ્થિત’ હોય તે તેની સાથે જોડાઈ જાય છે; પરંતુ પરમાત્મા અસંગ છે, તેમને કશું ચોંટતું નથી. તેથી ભગવાન કહે છે — ‘પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્’ — મારા આ ઈશ્વરીય યોગને, આ અચિંત્ય સામર્થ્યને જો.

આચાર્ય શંકર પ્રમાણે અહીં પરમાર્થ દૃષ્ટિની વાત છે. જેમ દોરડામાં દેખાતો સાપ ખરેખર દોરડામાં ‘સ્થિત’ નથી — તે માત્ર ભ્રમ છે — તેમ અજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પ્રાણીઓ ભગવાનમાં સ્થિત દેખાય છે, પણ તત્ત્વદૃષ્ટિએ એકમાત્ર પરમાત્મા જ સત્ય છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ એવો કરે છે કે જેમ ઘડામાં પાણી રહે તેમ પ્રાણીઓ ભગવાનમાં રહેતાં નથી; તેઓ ભગવાનના સંકલ્પથી ધારણ થાય છે, અને ભગવાનને તે માટે કોઈ શ્રમ કરવો પડતો નથી.

‘ભૂતભૃત્’ અને ‘ભૂતભાવન’ — ભગવાન પ્રાણીઓનું પાલન પણ કરે છે અને તેમને ઉત્પન્ન પણ કરે છે. છતાં ‘ન ચ ભૂતસ્થઃ’ — તેઓ તેમનામાં બંધાયેલા નથી. સામાન્ય જીવાત્મા શરીર સાથે પોતાનો સંબંધ માનીને તેના સુખ-દુઃખથી પ્રભાવિત થાય છે, પણ ભગવાનનું સ્વરૂપ સૌનો આધાર હોવા છતાં કોઈથી પ્રભાવિત થતું નથી. સૂર્ય બધા પર પ્રકાશ પાડે છે, પણ કાદવ પર પડીને મેલો થતો નથી.

આ જ ‘ઐશ્વર યોગ’ છે — સૌમાં વ્યાપ્ત હોવું, સૌને ધારણ કરવા, સૌને ઉત્પન્ન કરવા, અને છતાં સૌથી અસ્પૃષ્ટ રહેવું. ભગવાન અર્જુનને માત્ર સાંભળવાનું નહીં, ‘પશ્ય’ — જોવાનું કહે છે, એટલે કે આ સત્ય પર ધ્યાન કરીને તેને પોતાની અંદર અનુભવવાનું કહે છે.

સંદર્ભ

ચોથા શ્લોકમાં કહ્યું કે સર્વ પ્રાણીઓ ભગવાનમાં સ્થિત છે પણ ભગવાન તેમનામાં નહીં. અહીં એ વિચારને વધુ સૂક્ષ્મ બનાવીને ભગવાનનો ‘ઐશ્વર યોગ’ પ્રગટ કર્યો છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન આકાશ અને વાયુના દૃષ્ટાંતથી આ સંબંધ સમજાવશે.

જીવન-બોધ

ભગવાન સૌનું પાલન કરવા છતાં કોઈમાં આસક્ત થતા નથી. આપણે પણ પરિવાર અને કર્તવ્યોનું પૂરું પાલન કરતાં અંદરથી અનાસક્ત અને શાંત રહેવાનો અભ્યાસ કરી શકીએ. આ જ ભગવાનના સ્વભાવની ઝલક પોતાના જીવનમાં લાવવી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ઐશ્વર યોગ: ઈશ્વરનું અચિંત્ય, અલૌકિક સામર્થ્ય
ભૂતભૃત્: પ્રાણીઓનું ધારણ-પોષણ કરનાર
ભૂતભાવન: પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર
ભૂતસ્થ: પ્રાણીઓમાં બંધાઈને સ્થિત