શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 7

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvabhūtāni kaunteya prakṛtiṃ yānti māmikām .
kalpakṣaye punastāni kalpādau visṛjāmyaham ॥

અર્થ

હે કૌન્તેય! કલ્પના અંતે સર્વ પ્રાણીઓ મારી પ્રકૃતિમાં લીન થઈ જાય છે, અને કલ્પના આરંભે હું તેમને ફરીથી ઉત્પન્ન કરું છું.

શબ્દાર્થ

सर्वभूतानि – સર્વ પ્રાણીઓ
कौन्तेय – હે કુંતીપુત્ર અર્જુન
प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને, મૂળ કારણમાં
यान्ति – પામે છે, લીન થાય છે
मामिकाम् – મારી
कल्पक्षये – કલ્પના અંતે, પ્રલય સમયે
पुनः – ફરી
तानि – તેમને
कल्पादौ – કલ્પના આરંભે
विसृजामि – રચું છું, પ્રગટ કરું છું
अहम् – હું

અન્વય

कौन्तेय, कल्पक्षये सर्वभूतानि मामिकां प्रकृतिं यान्ति; कल्पादौ पुनः तानि अहं विसृजामि ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને બતાવ્યું કે પ્રાણીઓ તેમનામાં કેવી રીતે સ્થિત છે. હવે તેઓ કાળની દૃષ્ટિએ આ સંબંધ સમજાવે છે — સૃષ્ટિ અને પ્રલયનું ચક્ર. ભારતીય દર્શનમાં સૃષ્ટિ એક વારની ઘટના નથી, પણ અનાદિ ચક્ર છે. બ્રહ્માના એક દિવસને ‘કલ્પ’ કહે છે; તેના અંતે પ્રલય થાય છે અને નવા કલ્પના આરંભે ફરી સૃષ્ટિ થાય છે, જેમ આઠમા અધ્યાયના સત્તરથી ઓગણીસમા શ્લોકોમાં પણ કહ્યું છે.

‘પ્રકૃતિં યાન્તિ મામિકામ્’ — પ્રલય સમયે સર્વ પ્રાણીઓ ‘મારી પ્રકૃતિ’માં લીન થાય છે. ધ્યાન આપો, ભગવાન ‘મામિકામ્’ કહે છે — પ્રકૃતિ સ્વતંત્ર નથી, ભગવાનની જ છે. જેમ વૃક્ષ બીજમાં અને બીજ ભૂમિમાં સુષુપ્ત રહે છે, તેમ પ્રલયમાં આખી સૃષ્ટિ પોતાના સૂક્ષ્મ કારણ-રૂપે ભગવાનની પ્રકૃતિમાં વિશ્રામ કરે છે. પ્રાણીઓના કર્મ-સંસ્કારો પણ નાશ પામતા નથી, બીજરૂપે સુરક્ષિત રહે છે.

‘કલ્પાદૌ વિસૃજામ્યહમ્’ — નવા કલ્પના આરંભે ભગવાન એ જ પ્રાણીઓને તેમનાં કર્મો અનુસાર ફરી પ્રગટ કરે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે પ્રલયમાં પ્રાણીઓ નામ-રૂપ વિના અત્યંત સૂક્ષ્મ અવસ્થામાં ભગવાનના શરીરરૂપ પ્રકૃતિમાં રહે છે, અને સૃષ્ટિમાં ફરી નામ-રૂપ ધારણ કરે છે.

આ શ્લોકથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સૃષ્ટિ, સ્થિતિ અને લય — ત્રણેયના મૂળમાં એક જ પરમાત્મા છે. જે કંઈ આવે-જાય છે તે પરિવર્તનશીલ છે; જે આ આવવા-જવાનો આધાર છે તે જ નિત્ય છે. બુદ્ધિમાન સાધક પરિવર્તનશીલ વસ્તુઓમાં નહીં, પણ તે નિત્ય આધારમાં પોતાનું મન લગાડે છે.

સંદર્ભ

છઠ્ઠા શ્લોકમાં સ્થાનની દૃષ્ટિએ પ્રાણીઓનું ભગવાનમાં હોવું બતાવ્યું. અહીં કાળની દૃષ્ટિએ — પ્રલયમાં લીન થવું અને સૃષ્ટિમાં પ્રગટ થવું — બતાવ્યું છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે તેઓ પોતાની પ્રકૃતિને વશમાં રાખીને આ સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરે છે.

જીવન-બોધ

સંસારની દરેક વસ્તુ આવે છે અને જાય છે; માત્ર ભગવાન જ સ્થાયી આધાર છે. તેથી બદલાતી વસ્તુઓ ખોવાય ત્યારે અતિશય શોક ન કરીએ, પરંતુ તે અવિનાશી સત્યમાં આપણો વિશ્વાસ અને પ્રેમ સ્થિર કરીએ.

મુખ્ય શબ્દો

કલ્પ: બ્રહ્માનો એક દિવસ, સૃષ્ટિનું એક ચક્ર
કલ્પક્ષય: કલ્પનો અંત, પ્રલય
મામિકા પ્રકૃતિ: ભગવાનની પોતાની પ્રકૃતિ, જગતનું મૂળ કારણ
વિસર્ગ: સૃષ્ટિ, પ્રાણીઓને પ્રગટ કરવાં