શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 3

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

aśraddadhānāḥ puruṣā dharmasyāsya parantapa .
aprāpya māṃ nivartante mṛtyusaṃsāravartmani ॥

અર્થ

હે પરંતપ! આ ધર્મમાં શ્રદ્ધા ન રાખનારા મનુષ્યો મને પામ્યા વિના મૃત્યુરૂપ સંસારના માર્ગમાં વારંવાર પાછા ફરે છે.

શબ્દાર્થ

अश्रद्दधानाः – શ્રદ્ધા ન રાખનારા
पुरुषाः – મનુષ્યો
धर्मस्य – ધર્મ પ્રત્યે
अस्य – આ
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર અર્જુન
अप्राप्य – પામ્યા વિના
माम् – મને
निवर्तन्ते – પાછા ફરે છે
मृत्युसंसारवर्त्मनि – મૃત્યુરૂપી સંસારના માર્ગમાં

અન્વય

परन्तप, अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्युसंसारवर्त्मनि निवर्तन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં આ વિદ્યાને સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સૌથી સરળ કહી. ત્યારે પ્રશ્ન થાય કે જો તે આટલી સુગમ છે, તો બધા લોકો તેને કેમ અપનાવતા નથી? ભગવાન ઉત્તર આપે છે — તેનું કારણ છે ‘અશ્રદ્ધા’. જેની પાસે શ્રદ્ધા નથી, તેને માટે સૌથી સરળ માર્ગ પણ બંધ રહે છે.

શ્રદ્ધાનો અર્થ અંધવિશ્વાસ નથી. શ્રદ્ધા એટલે શાસ્ત્ર અને ગુરુનાં વચનોને સત્ય માનીને તે પ્રમાણે આચરણ કરવાની હિંમત. જેમ દર્દી વૈદ્ય પર વિશ્વાસ ન કરે તો સારામાં સારી દવા પણ નહીં લે, તેમ જે આ ધર્મમાં શ્રદ્ધા નથી રાખતો તે તેનું આચરણ જ નહીં કરે, અને આચરણ વિના ફળ ક્યાંથી મળે? આચાર્ય શંકર કહે છે કે આવા લોકો શરીરને જ આત્મા માનીને ઇન્દ્રિય-સુખને જ પરમ લક્ષ્ય સમજી બેસે છે.

‘મૃત્યુસંસારવર્ત્મનિ નિવર્તન્તે’ — તેઓ મૃત્યુથી ભરેલા આ સંસારના માર્ગે પાછા ફરતા રહે છે. સંસારને ‘મૃત્યુનો માર્ગ’ એટલા માટે કહ્યો છે કે અહીં જે કંઈ જન્મે છે તે નિશ્ચિત રીતે નાશ પામે છે. ભગવાનને પામ્યા વિના જીવ જન્મ-મૃત્યુના ચક્રમાં ફરતો જ રહે છે, જેમ ઘરનો રસ્તો ન જાણનાર મુસાફર એક જ ચોકમાં વારંવાર પાછો આવી જાય.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ‘અપ્રાપ્ય મામ્’ — મને પામ્યા વિના — એ શબ્દ બતાવે છે કે ભગવાન તો સૌને માટે સુલભ છે; તેમને ન પામવાનું કારણ ભગવાનની કઠોરતા નહીં, પરંતુ મનુષ્યની પોતાની અશ્રદ્ધા છે. ‘પરંતપ’ સંબોધનથી ભગવાન અર્જુનને યાદ કરાવે છે કે જેમ તે બાહ્ય શત્રુઓને જીતે છે, તેમ તેણે સંશયરૂપી આંતરિક શત્રુને પણ જીતવાનો છે.

સંદર્ભ

બીજા શ્લોકમાં રાજવિદ્યાનો મહિમા કહ્યા પછી, અહીં ભગવાન બતાવે છે કે અશ્રદ્ધાળુઓ તેનો લાભ કેમ લઈ શકતા નથી. આગલા શ્લોકથી તેઓ રાજવિદ્યાનો વાસ્તવિક ઉપદેશ શરૂ કરે છે — કે આખું જગત તેમના અવ્યક્ત સ્વરૂપથી વ્યાપેલું છે.

જીવન-બોધ

સૌથી સારી શિક્ષા પણ ત્યારે જ ફળ આપે છે જ્યારે આપણે તેમાં શ્રદ્ધા રાખીને આચરણ કરીએ. સંશય અને અવિશ્વાસ આપણને વારંવાર એ જ દુઃખો તરફ પાછા વાળે છે. પોતાના અંદરના સંશયને જીતવો એ સૌથી મોટો વિજય છે.

મુખ્ય શબ્દો

શ્રદ્ધા: શાસ્ત્ર અને ગુરુનાં વચનોમાં દૃઢ વિશ્વાસ અને તેને અપનાવવાની તત્પરતા
મૃત્યુસંસારવર્ત્મ: મૃત્યુયુક્ત સંસારનો માર્ગ, જન્મ-મૃત્યુનું ચક્ર
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુનનું સંબોધન