શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 8

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prakṛtiṃ svāmavaṣṭabhya visṛjāmi punaḥ punaḥ .
bhūtagrāmamimaṃ kṛtsnamavaśaṃ prakṛtervaśāt ॥

અર્થ

મારી પ્રકૃતિને વશમાં રાખીને હું પ્રકૃતિના પ્રભાવથી પરવશ થયેલા આ સમગ્ર પ્રાણી-સમુદાયને વારંવાર રચું છું.

શબ્દાર્થ

प्रकृतिम् – પ્રકૃતિને
स्वाम् – પોતાની
अवष्टभ्य – વશમાં રાખીને, અધિષ્ઠિત થઈને
विसृजामि – રચું છું, પ્રગટ કરું છું
पुनः पुनः – વારંવાર
भूतग्रामम् – પ્રાણીઓના સમુદાયને
इमम् – આ
कृत्स्नम् – સમગ્ર
अवशम् – પરવશ, વિવશ
प्रकृतेः – પ્રકૃતિના
वशात् – વશથી, પ્રભાવને કારણે

અન્વય

स्वां प्रकृतिम् अवष्टभ्य प्रकृतेः वशात् अवशम् इमं कृत्स्नं भूतग्रामं पुनः पुनः विसृजामि ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન અને જીવની સ્થિતિનો સ્પષ્ટ ભેદ બતાવ્યો છે. ભગવાન કહે છે — ‘પ્રકૃતિં સ્વામ્ અવષ્ટભ્ય’ — હું મારી પ્રકૃતિને મારા વશમાં રાખીને, તેના પર અધિષ્ઠિત થઈને સૃષ્ટિ કરું છું. પ્રકૃતિ ભગવાનની સેવિકા છે, સ્વામિની નહીં. જેમ કુશળ કુંભાર માટીને પોતાને અધીન રાખીને તેમાંથી વાસણ બનાવે છે, તેમ ભગવાન પ્રકૃતિમાંથી જગતની રચના કરે છે.

બીજી બાજુ જીવ ‘અવશં પ્રકૃતેર્વશાત્’ છે — પ્રકૃતિને વશ હોવાથી વિવશ છે. જીવ પોતાનાં પૂર્વકર્મો, વાસનાઓ અને સ્વભાવથી બંધાયેલો છે; તેથી તેને વારંવાર જન્મ લેવો પડે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ વિવશતા અવિદ્યાને કારણે છે — પોતાના વાસ્તવિક સ્વરૂપને ન જાણવાથી જીવ પ્રકૃતિના ગુણોનો દાસ બની જાય છે.

અહીં એક મહત્ત્વની વાત છે — ભગવાન સૃષ્ટિ કરે છે, પણ કોઈને મનફાવે તેમ સારો કે ખરાબ જન્મ આપતા નથી. દરેક પ્રાણી પોતાનાં કર્મો અનુસાર જન્મ પામે છે; ભગવાન તો માત્ર એ વ્યવસ્થાના અધ્યક્ષ છે. જેમ વરસાદ બધે સરખો વરસે છે, પણ બીજ પોતાના સ્વભાવ પ્રમાણે ઊગે છે, તેમ ભગવાનની શક્તિ સૌ માટે સમાન છે.

‘પુનઃ પુનઃ’ શબ્દ આ ચક્રની સતતતા બતાવે છે. આ વિવશતા ત્યારે જ સમાપ્ત થાય છે જ્યારે જીવ ભગવાનનું શરણ લે, કારણ કે જે પ્રકૃતિના સ્વામી છે, તેમની જ કૃપાથી પ્રકૃતિનું બંધન છૂટે છે, જેમ ભગવાને સાતમા અધ્યાયમાં કહ્યું હતું — ‘મામેવ યે પ્રપદ્યન્તે માયામેતાં તરન્તિ તે’.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકમાં પ્રલય અને સૃષ્ટિના ચક્રનું વર્ણન થયું. અહીં બતાવ્યું કે ભગવાન પ્રકૃતિના સ્વામી રહીને સૃષ્ટિ કરે છે, જ્યારે જીવો પ્રકૃતિને અધીન છે. આગલા શ્લોકમાં ભગવાન બતાવશે કે આ બધું કરવા છતાં તેઓ કર્મોથી કેમ બંધાતા નથી.

જીવન-બોધ

આપણે જેટલા વધુ આપણી ટેવો, ઇચ્છાઓ અને સ્વભાવને અધીન છીએ, તેટલા વધુ વિવશ છીએ. સ્વતંત્રતાનો માર્ગ ભગવાનના શરણ અને આત્મસંયમમાંથી પસાર થાય છે. પોતાની પ્રકૃતિના દાસ નહીં, તેના સંયમી સ્વામી બનીએ.

મુખ્ય શબ્દો

અવષ્ટભ્ય: વશમાં રાખીને, અધિષ્ઠિત થઈને
ભૂતગ્રામ: પ્રાણીઓનો સમુદાય
અવશ: વિવશ, પરતંત્ર
પ્રકૃતિ: ત્રિગુણમયી મૂળ શક્તિ, જગતનું ઉપાદાન