શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 2

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् ।
प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

rājavidyā rājaguhyaṃ pavitramidamuttamam .
pratyakṣāvagamaṃ dharmyaṃ susukhaṃ kartumavyayam ॥

અર્થ

આ જ્ઞાન સર્વ વિદ્યાઓનો રાજા, સર્વ રહસ્યોનો રાજા, અત્યંત પવિત્ર અને ઉત્તમ છે. તેનું ફળ પ્રત્યક્ષ અનુભવમાં આવે છે, તે ધર્મસંમત છે, આચરવામાં ખૂબ સરળ છે અને અવિનાશી છે.

શબ્દાર્થ

राजविद्या – સર્વ વિદ્યાઓનો રાજા
राजगुह्यम् – સર્વ ગોપનીય વિષયોનો રાજા
पवित्रम् – પવિત્ર કરનારું
इदम् – આ
उत्तमम् – સર્વશ્રેષ્ઠ
प्रत्यक्षावगमम् – પ્રત્યક્ષ અનુભવથી જાણી શકાય તેવું
धर्म्यम् – ધર્મયુક્ત, ધર્મસંમત
सुसुखम् – અત્યંત સુખપૂર્વક
कर्तुम् – કરવામાં, આચરણમાં
अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

इदं राजविद्या राजगुह्यम् उत्तमं पवित्रं प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं कर्तुं सुसुखम् अव्ययम् (च अस्ति) ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં ભગવાન તે જ્ઞાનની આઠ વિશેષતાઓ ગણાવે છે, જે તેઓ આ અધ્યાયમાં આપવાના છે. પ્રથમ બે છે — ‘રાજવિદ્યા’ અને ‘રાજગુહ્ય’. જેમ રાજા પ્રજામાં શ્રેષ્ઠ હોય છે, તેમ આ વિદ્યા સર્વ વિદ્યાઓમાં શ્રેષ્ઠ છે અને સર્વ રહસ્યોમાં સૌથી મોટું રહસ્ય છે. સંસારની બીજી વિદ્યાઓ આજીવિકા કે સુખ-સગવડ આપે છે, પરંતુ આ વિદ્યા સીધી પરમાત્મા સુધી પહોંચાડે છે. આ જ શ્લોક પરથી અધ્યાયનું નામ ‘રાજવિદ્યા-રાજગુહ્ય યોગ’ પડ્યું છે.

ત્રીજી અને ચોથી વિશેષતા છે — ‘પવિત્રમ્ ઉત્તમમ્’. આ જ્ઞાન સર્વોત્તમ રીતે પવિત્ર કરનારું છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તે અનેક જન્મોના સંચિત કર્મોને પણ મૂળ સહિત બાળી નાખે છે. તીર્થ, સ્નાન અને વ્રત બહારની શુદ્ધિ કરે છે, પણ ભગવાનનું આ તત્ત્વજ્ઞાન અંતઃકરણને અંદરથી નિર્મળ કરે છે.

પાંચમી વિશેષતા ‘પ્રત્યક્ષાવગમમ્’ છે — તેનું ફળ કોઈ દૂરના સ્વર્ગમાં નહીં, પણ અહીં જ પ્રત્યક્ષ અનુભવાય છે. જેમ ભોજન કરનારને તૃપ્તિનો અનુભવ જાતે જ થાય છે, તેમ ભક્ત અને જ્ઞાનીને શાંતિ અને આનંદનો અનુભવ આ જ જીવનમાં થાય છે. છઠ્ઠી વિશેષતા ‘ધર્મ્યમ્’ છે — તે ધર્મની વિરુદ્ધ નહીં, પરંતુ સર્વ ધર્મોનો સાર છે.

સાતમી વિશેષતા ‘કર્તું સુસુખમ્’ છે — તે આચરવામાં અત્યંત સરળ છે. તેને માટે ઘણું ધન, કઠોર તપ કે વિશેષ યોગ્યતાની જરૂર નથી; પ્રેમથી એક પાંદડું કે જળ અર્પણ કરવું પણ પૂરતું છે, જેમ આગળ છવ્વીસમા શ્લોકમાં કહેવાશે. આઠમી વિશેષતા ‘અવ્યયમ્’ છે — તેનું ફળ ક્યારેય નાશ પામતું નથી. સકામ કર્મોનું ફળ ભોગવીને પૂરું થઈ જાય છે, પણ આ જ્ઞાનથી મળતી ભગવત્પ્રાપ્તિ શાશ્વત છે.

આમ આ શ્લોક સાધકના મનમાં ઉત્સાહ જગાડે છે: જે માર્ગ સૌથી ઊંચો પણ છે અને સૌથી સરળ પણ, તેને કોણ ન અપનાવે? આ જ આ વિદ્યાનો અદ્ભુત મહિમા છે.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને ‘ગુહ્યતમ’ જ્ઞાન કહેવાની પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. આ શ્લોકમાં તેઓ તેનો મહિમા વર્ણવે છે, જેથી અર્જુનના મનમાં તેના પ્રત્યે શ્રદ્ધા અને જિજ્ઞાસા જાગે. આગલા શ્લોકમાં તેઓ બતાવશે કે આવી મહાન વિદ્યામાં શ્રદ્ધા ન રાખનારાઓની શી ગતિ થાય છે.

જીવન-બોધ

આધ્યાત્મિક જીવન કઠિન કે દૂરની વસ્તુ નથી; ભગવાનનો માર્ગ સૌથી ઊંચો હોવા છતાં સૌથી સરળ છે. તેનું ફળ આ જ જીવનમાં શાંતિ અને આનંદરૂપે અનુભવી શકાય છે. આ ‘રાજવિદ્યા’ને આપણા દૈનિક જીવનનું કેન્દ્ર બનાવવી જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

રાજવિદ્યા: વિદ્યાઓમાં રાજા, સર્વશ્રેષ્ઠ જ્ઞાન
રાજગુહ્ય: રહસ્યોમાં રાજા, પરમ ગોપનીય
પ્રત્યક્ષાવગમ: જેનું ફળ પ્રત્યક્ષ અનુભવાય
ધર્મ્ય: ધર્મને અનુકૂળ
અવ્યય: અવિનાશી, જેનું ફળ ક્ષીણ ન થાય