શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 9, શ્લોક 4

અધ્યાય 9 – રાજવિદ્યારાજગુહ્યયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

mayā tatamidaṃ sarvaṃ jagadavyaktamūrtinā .
matsthāni sarvabhūtāni na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ ॥

અર્થ

મારા અવ્યક્ત સ્વરૂપથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે. સર્વ પ્રાણીઓ મારામાં સ્થિત છે, પરંતુ હું તેમનામાં સ્થિત નથી.

શબ્દાર્થ

मया – મારાથી
ततम् – વ્યાપ્ત, ફેલાયેલું
इदम् – આ
सर्वम् – સમગ્ર
जगत् – જગત
अव्यक्तमूर्तिना – અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી અગોચર) સ્વરૂપવાળા
मत्स्थानि – મારામાં સ્થિત
सर्वभूतानि – સર્વ પ્રાણીઓ
न – નહીં
च – અને
अहम् – હું
तेषु – તેમનામાં
अवस्थितः – સ્થિત

અન્વય

अव्यक्तमूर्तिना मया इदं सर्वं जगत् ततम्; सर्वभूतानि मत्स्थानि, अहं च तेषु न अवस्थितः ।

સમજૂતી

અહીંથી રાજવિદ્યાનો વાસ્તવિક ઉપદેશ શરૂ થાય છે, અને પહેલું જ વચન અત્યંત ગંભીર છે. ભગવાન કહે છે — ‘મયા તતમ્ ઇદં સર્વમ્’ — આ સમગ્ર જગત મારાથી વ્યાપ્ત છે. પણ કયા રૂપે? ‘અવ્યક્તમૂર્તિના’ — અવ્યક્ત સ્વરૂપે, જે આંખોથી દેખાતું નથી અને મનથી પકડાતું નથી. જેમ માટી ઘડા, કોડિયા અને ઈંટ — સૌમાં વ્યાપેલી છે, છતાં પોતે કોઈ એક આકારમાં સીમિત નથી, તેમ પરમાત્મા સમગ્ર સૃષ્ટિમાં ઓતપ્રોત છે.

પછી ભગવાન એક વિરોધાભાસ જેવું કહે છે — ‘મત્સ્થાનિ સર્વભૂતાનિ’, સર્વ પ્રાણીઓ મારામાં સ્થિત છે, ‘ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃ’, પણ હું તેમનામાં સ્થિત નથી. એનો અર્થ એ છે કે પ્રાણીઓ પોતાના અસ્તિત્વ માટે ભગવાન પર આધારિત છે, પરંતુ ભગવાન પોતાના અસ્તિત્વ માટે કોઈ પ્રાણી પર આધારિત નથી. જેમ મોજાં સમુદ્ર પર આધારિત છે, સમુદ્ર મોજાં પર નહીં; મોજાં ઊઠે કે શમે, સમુદ્ર જેવો છે તેવો જ રહે છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે આકાશની જેમ અસંગ હોવાથી પરમાત્મા કોઈ વસ્તુમાં બંધાયેલા નથી; જે વસ્તુઓ તેમનામાં દેખાય છે તે પણ તેમની માયાથી કલ્પિત છે. આચાર્ય રામાનુજ તેને શરીર-શરીરી ભાવથી સમજાવે છે: ભગવાન અંતર્યામી રૂપે સૌને ધારણ કરે છે, જગત તેમનું શરીર છે, પરંતુ તેમના અસ્તિત્વ કે આનંદમાં જગતનો કોઈ ફાળો નથી; તેઓ પોતાના સંકલ્પમાત્રથી સૌનો આધાર છે. આચાર્ય મધ્વ પણ ભગવાનની આ પૂર્ણ સ્વતંત્રતા પર ભાર મૂકે છે.

સાધક માટે આ શ્લોકનો ભાવ ખૂબ ઊંડો છે. જ્યારે આપણે જાણીએ કે દરેક વસ્તુ ભગવાનમાં સ્થિત છે, ત્યારે સંસારમાં ક્યાંય કશું પરાયું કે અપવિત્ર રહેતું નથી. સાથે જ જ્યારે જાણીએ કે ભગવાન કોઈ વસ્તુમાં સીમિત નથી, ત્યારે આપણે તેમને કોઈ એક મૂર્તિ, સ્થાન કે અનુભવ સુધી બાંધવાની ભૂલ નથી કરતા. આ જ તે ‘ઐશ્વર યોગ’ છે, જેને જોવાનું ભગવાન આગલા શ્લોકમાં કહે છે.

સંદર્ભ

ગયા શ્લોકમાં અશ્રદ્ધાળુઓની ગતિ બતાવ્યા પછી, અહીં ભગવાન રાજવિદ્યાનું મૂળ તત્ત્વ કહે છે — સર્વવ્યાપકતા અને અસંગતા. આગલા શ્લોકમાં તેઓ આ જ વાતને આગળ લઈ જઈને કહેશે કે વાસ્તવમાં પ્રાણીઓ પણ મારામાં સ્થિત નથી — આ જ મારો ઈશ્વરીય યોગ છે.

જીવન-બોધ

આખું જગત ભગવાનમાં છે, તેથી દરેક પ્રાણી અને દરેક સ્થાન આદરને યોગ્ય છે. સાથે જ ભગવાન કોઈ વસ્તુને અધીન નથી, તેથી આપણે પણ સંસારમાં રહીને તેમાં આસક્ત થયા વિના જીવતાં શીખવું જોઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યક્તમૂર્તિ: અવ્યક્ત સ્વરૂપ, જે ઇન્દ્રિયોથી અગોચર છે
તત: વ્યાપ્ત, સર્વત્ર ફેલાયેલું
મત્સ્થાનિ: મારામાં સ્થિત, મારા પર આધારિત
અસંગતા: કોઈથી બંધાયેલું કે લિપ્ત ન હોવું