ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 23

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यत्र काले त्वनावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः ।
प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yatra kāle tvanāvṛttimāvṛttiṃ caiva yoginaḥ .
prayātā yānti taṃ kālaṃ vakṣyāmi bharatarṣabha ॥

અર્થ

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે કાળમાં (માર્ગે) શરીર ત્યજીને ગયેલા યોગીઓ અપુનરાવૃત્તિ કે પુનરાવૃત્તિને પામે છે, તે કાળ હું તને કહીશ.

શબ્દાર્થ

  • यत्र काले – જે કાળમાં (માર્ગે)
  • तु – તો
  • अनावृत्तिम् – પાછા ન ફરવાને
  • आवृत्तिम् च एव – અને પાછા ફરવાને પણ
  • योगिनः – યોગીઓ
  • प्रयाताः – પ્રયાણ કરેલા
  • यान्ति – પામે છે
  • तम् कालम् – તે કાળને
  • वक्ष्यामि – કહીશ
  • भरतर्षभ – હે ભરતશ્રેષ્ઠ

અન્વય

भरतर्षभ, यत्र काले प्रयाताः योगिनः अनावृत्तिम् आवृत्तिं च एव यान्ति, तं कालं वक्ष्यामि ।

સમજૂતી

અધ્યાયના આરંભે અર્જુને પૂછ્યું હતું કે અંતકાળે યોગીઓ ભગવાનને કેવી રીતે જાણે છે. ભગવાને સ્મરણ, ઓંકાર અને ભક્તિનો ઉત્તર આપ્યો. હવે તેઓ એ જ પ્રશ્નનો બીજો પક્ષ લે છે — શરીર છોડ્યા પછી જીવ કયા માર્ગે જાય છે અને ક્યાં પહોંચે છે. આ શ્લોક એ નવા વિષયની ભૂમિકા છે.

અહીં બે વાતો સ્પષ્ટ છે. પહેલી, બે પ્રકારની ગતિઓ છે: અનાવૃત્તિ (ન ફરવું) અને આવૃત્તિ (પાછા ફરવું). બીજી, ભગવાન તેમને ‘કાળ’ એટલે સમયના માધ્યમથી સમજાવવાના છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર અહીં ‘કાળ’નો અર્થ માત્ર ઘડિયાળનો સમય નહીં, પરંતુ તે સમયના અભિમાની દેવતા અને માર્ગ છે; કેમ કે આગળના શ્લોકો અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લપક્ષ, ઉત્તરાયણ જેવાં નામ ગણાવે છે, જે ઉપનિષદોમાં વર્ણવેલા દેવયાન અને પિતૃયાણ માર્ગોનાં દેવતા-ચિહ્નો છે. રામાનુજ તેને માર્ગના અર્થમાં લે છે.

આ વિષય આજના વાચકને કઠિન લાગે, પણ તેનો મૂળ સંદેશ સરળ છે: જીવનની યાત્રા માત્ર આ જન્મ સુધીની નથી, તેની આગળ પણ ગતિ છે, અને તે ગતિ આપણાં કર્મ અને ઉપાસના પર નિર્ભર છે. આગલા શ્લોકોમાં આ બંને માર્ગો — પ્રકાશ-માર્ગ અને અંધકાર-માર્ગ — સ્પષ્ટ કરાશે.

ભરતવંશના શ્રેષ્ઠ ‘ભરતર્ષભ’ કહીને અર્જુનને સંબોધવું એ પણ સૂચવે છે કે આ જ્ઞાન તેને યોગ્ય અને તેના માટે જરૂરી છે.

સંદર્ભ

8.22માં પરમ પુરુષની પ્રાપ્તિનો ઉપાય અનન્ય ભક્તિ બતાવાયો. અહીંથી 8.26 સુધી શરીર ત્યાગ પછીના બે માર્ગો — શુક્લ અને કૃષ્ણ — નું વર્ણન છે, જે ઉપનિષદોના દેવયાન અને પિતૃયાણ પર આધારિત છે.

જીવન-બોધ

જીવનને માત્ર વર્તમાન જન્મ સુધી મર્યાદિત માન્યું નથી. તેથી આજનાં કર્મ, વિચાર અને ઉપાસના ભવિષ્યની દિશા નક્કી કરે છે, એમ વિચારીને જીવનને સજાગ રીતે જીવો.

મુખ્ય શબ્દો

अनावृत्ति
જન્મ-મરણમાં પાછા ન ફરવું — મુક્તિ
आवृत्ति
પુનર્જન્મ — સંસારમાં પાછા ફરવું
काल
અહીં માર્ગ-દેવતા/ગતિ સૂચક કાળ
भरतर्षभ
ભરતવંશીઓમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક