ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 24

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अग्निर्जोतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् ।
तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

agnirjotirahaḥ śuklaḥ ṣaṇmāsā uttarāyaṇam .
tatra prayātā gacchanti brahma brahmavido janāḥ ॥

અર્થ

અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણના છ માસ — આ માર્ગે પ્રયાણ કરનારા બ્રહ્મવેત્તા લોકો બ્રહ્મને પામે છે.

શબ્દાર્થ

  • अग्निः – અગ્નિ
  • ज्योतिः – જ્યોતિ
  • अहः – દિવસ
  • शुक्लः – શુક્લ પક્ષ
  • षण्मासाः उत्तरायणम् – ઉત્તરાયણના છ માસ
  • तत्र – ત્યાં
  • प्रयाताः – પ્રયાણ કરેલા
  • ब्रह्मविदः जनाः – બ્રહ્મને જાણનારા લોકો
  • ब्रह्म गच्छन्ति – બ્રહ્મને પામે છે

અન્વય

अग्निः ज्योतिः अहः शुक्लः षण्मासाः उत्तरायणम् — तत्र प्रयाताः ब्रह्मविदः जनाः ब्रह्म गच्छन्ति ।

સમજૂતી

આ શ્લોક શુક્લ (પ્રકાશ) માર્ગનું વર્ણન કરે છે. તેમાં અગ્નિ, જ્યોતિ, દિવસ, શુક્લપક્ષ અને ઉત્તરાયણના છ માસ ગણાવ્યા છે. આ ભૌતિક સમય-સૂચક શબ્દો છે, પણ શંકરાચાર્ય અનુસાર દરેક પાછળ એક અભિમાની દેવતા છે જે જીવને આગળ લઈ જાય છે. ઉપનિષદોમાં તેને ‘દેવયાન’ કહ્યો છે (છાંદોગ્ય 5.10, બૃહદારણ્યક 6.2), જેમાં જીવ અર્ચિ, દિવસ, શુક્લપક્ષ, ઉત્તરાયણ વગેરે દેવતાઓમાંથી પસાર થઈ બ્રહ્મલોક સુધી પહોંચે છે.

આ માર્ગના અધિકારી ‘બ્રહ્મવિદો જનાઃ’ છે — જેમણે બ્રહ્મની ઉપાસના અને જ્ઞાનથી પોતાના ચિત્તને તૈયાર કર્યું છે. તેમનું ફળ છે ‘બ્રહ્મ ગચ્છન્તિ’ — બ્રહ્મની પ્રાપ્તિ. શંકરાચાર્યના મતે આ સગુણ બ્રહ્મના ઉપાસકોનો માર્ગ છે જેઓ ક્રમમુક્તિ પામે છે; જે પૂર્ણ આત્મજ્ઞાની છે તેમને ક્યાંય જવું પડતું નથી, તેઓ અહીં જ બ્રહ્મરૂપ છે (બૃહદારણ્યક 4.4.6). રામાનુજ આ માર્ગને અર્ચિરાદિ માર્ગ કહે છે, જે ભગવાનના ભક્તોને પરમપદ સુધી લઈ જાય છે.

મહાભારતમાં ભીષ્મ પિતામહ ઉત્તરાયણની રાહમાં શરશય્યા પર સૂતા રહ્યા તેની કથા આ જ માન્યતા સાથે જોડાયેલી છે. પણ ગીતાનો સાર એવો નથી કે યોગ્ય મુહૂર્તે દેહ છોડવો જરૂરી છે; સાર એ છે કે જ્ઞાન અને ઉપાસનાનો ઉજળો માર્ગ પ્રકાશ તરફ લઈ જાય છે.

આગળ 8.27માં ભગવાન પોતે સ્પષ્ટ કરશે કે આ માર્ગો જાણીને યોગી મોહિત થતો નથી અને તેણે સદા યોગયુક્ત રહેવું જોઈએ.

સંદર્ભ

8.23માં બે માર્ગોની ભૂમિકા બંધાઈ. અહીં પહેલો, શુક્લ (પ્રકાશ) માર્ગ બતાવાયો છે, જે અપુનરાવૃત્તિ તરફ લઈ જાય છે; આગલા શ્લોક (8.25)માં બીજો, કૃષ્ણ (ધૂમ) માર્ગ આવે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં પ્રકાશ તરફ લઈ જતા નિર્ણયો કરો — જ્ઞાન, સત્સંગ અને ઈશ્વર-ઉપાસના. એ જ આપણી અંદરનું ઉત્તરાયણ છે જે અંધકારથી પ્રકાશ તરફ આગળ વધારે છે.

મુખ્ય શબ્દો

उत्तरायण
સૂર્યની ઉત્તર તરફની ગતિ; પ્રકાશ-માર્ગનું સૂચક
शुक्ल मार्ग (देवयान)
પ્રકાશ-માર્ગ, જે અપુનરાવૃત્તિ તરફ લઈ જાય છે
ब्रह्मवित्
બ્રહ્મને જાણનાર અને ઉપાસનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક