શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 27

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन ।
तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

naite sṛtī pārtha jānanyogī muhyati kaścana .
tasmātsarveṣu kāleṣu yogayukto bhavārjuna ॥

અર્થ

હે પાર્થ! આ બંને માર્ગોને જાણનાર કોઈ પણ યોગી મોહિત થતો નથી. તેથી હે અર્જુન! તું સર્વ કાળમાં યોગયુક્ત રહે.

શબ્દાર્થ

न – નથી
एते सृती – આ બે માર્ગો
पार्थ – હે પાર્થ
जानन् – જાણતો
योगी – યોગી
मुह्यति – મોહિત થાય છે
कश्चन – કોઈ પણ
तस्मात् – તેથી
सर्वेषु कालेषु – સર્વ કાળમાં
योगयुक्तः – યોગયુક્ત
भव – બન
अर्जुन – હે અર્જુન

અન્વય

पार्थ, एते सृती जानन् कश्चन योगी न मुह्यति; तस्मात् अर्जुन, सर्वेषु कालेषु योगयुक्तः भव ।

સમજૂતી

શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને માર્ગોની ચર્ચા પછી ભગવાન અહીં તેનો વ્યવહારુ નિષ્કર્ષ આપે છે. બંનેને જાણવાનું ફળ છે — ‘ન મુહ્યતિ’, કોઈ પણ યોગી મોહિત થતો નથી. મોહ એટલે ભ્રમ, એટલે અસ્થાયી વસ્તુઓને સ્થાયી માનવી, કે ફળની કામનામાં ફસાઈ જવું. જ્યારે સાધક જાણી લે કે એક માર્ગ પાછો લાવે છે અને બીજો મુક્ત કરે છે, ત્યારે તે ફળની ચાહવાળા કર્મના આકર્ષણમાં ફસાતો નથી.

પછી ભગવાન નિર્દેશ આપે છે: ‘તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ યોગયુક્તો ભવાર્જુન’ — તેથી સર્વ કાળમાં યોગયુક્ત બન. આ એ જ સૂત્ર છે જે 8.7માં ‘સર્વેષુ કાલેષુ મામનુસ્મર’ તરીકે આવ્યું હતું. એટલે જ્ઞાનનો હેતુ માત્ર માહિતી નહીં, પરંતુ જીવનની દરેક ક્ષણે ઈશ્વર સાથે જોડાયેલા રહેવું છે. માર્ગોની જાણકારી માત્રથી મુક્તિ નથી થતી; રોજનો યોગ જ તે જાણકારીને ફળ આપે છે.

શંકરાચાર્ય એમ સમજાવે છે કે ‘જાનન્’નો અર્થ છે પ્રયાણકાળની સ્થિતિને તત્ત્વતઃ જાણવી, અને તે જાણકારી યોગીને અભય આપે છે કે મૃત્યુ સમયે માર્ગની ચિંતામાં તેણે વિચલિત થવાનું નથી — તેનો યોગ જ તેનો માર્ગ છે. રામાનુજ તેને ભક્તિરૂપ જ્ઞાન કહે છે જે ભક્તને ચારે બાજુથી નિશ્ચિંત કરે છે.

આમ ભગવાને અર્જુનને શાસ્ત્રથી વ્યવહારુ સાધના તરફ પાછો વાળ્યો: ગણતરી અને સિદ્ધાંત પૂરતાં નથી, ‘યોગયુક્ત’ બનવું જરૂરી છે.

સંદર્ભ

8.23–26માં બે માર્ગોનું વર્ણન થયું. અહીં તેનું ફળ અને ઉપદેશ છે; આગલા શ્લોક (8.28)માં અધ્યાયનું સમાપન વેદ, યજ્ઞ, તપ અને દાનના ફળોથી ઉપરના પરમ સ્થાનના ગુણગાનથી થાય છે.

જીવન-બોધ

જ્ઞાન ત્યારે જ ઉપયોગી છે જ્યારે તે રોજિંદા આચરણમાં ઊતરે. જીવનના દરેક સમયે — સુખ, દુઃખ, કામ અને વિશ્રામમાં — મનને ઈશ્વર સાથે જોડી રાખવાનો અભ્યાસ કરો; એ જ સૌથી મોટો વિવેક છે.

મુખ્ય શબ્દો

सृति: માર્ગ, ગતિ
मुह्यति: મોહમાં પડવું
योगयुक्त: સદા ઈશ્વર કે આત્મા સાથે જોડાયેલા ચિત્તવાળો