ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 18

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे ।
रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avyaktād vyaktayaḥ sarvāḥ prabhavantyaharāgame .
rātryāgame pralīyante tatraivāvyaktasaṃjñake ॥

અર્થ

બ્રહ્માના દિવસના આગમને અવ્યક્તમાંથી સમગ્ર વ્યક્ત (પ્રગટ) જગત ઉત્પન્ન થાય છે અને રાત્રિના આગમને તે જ ‘અવ્યક્ત’ નામના તત્ત્વમાં લીન થઈ જાય છે.

શબ્દાર્થ

  • अव्यक्तात् – અવ્યક્તમાંથી
  • व्यक्तयः सर्वाः – બધી વ્યક્ત વસ્તુઓ
  • प्रभवन्ति – પ્રગટ થાય છે
  • अहरागमे – દિવસના આગમને
  • रात्र्यागमे – રાત્રિના આગમને
  • प्रलीयन्ते – લીન થાય છે
  • तत्र एव – તેમાં જ
  • अव्यक्तसंज्ञके – ‘અવ્યક્ત’ નામવાળામાં

અન્વય

अहरागमे अव्यक्तात् सर्वाः व्यक्तयः प्रभवन्ति; रात्र्यागमे तत्र एव अव्यक्तसंज्ञके प्रलीयन्ते ।

સમજૂતી

અહીં સૃષ્ટિનું ચક્ર બતાવાયું છે. બ્રહ્માના દિવસનો આરંભ થતાં ‘અવ્યક્ત’માંથી સમસ્ત પ્રાણીઓ અને પદાર્થો — જેમને ‘વ્યક્તયઃ’ કહ્યા છે — પ્રગટ થાય છે; અને રાત્રિ આવતાં તે એ જ અવ્યક્તમાં પાછા ફરે છે. અવ્યક્ત એટલે જે ઇન્દ્રિયોને પ્રગટ નથી, એટલે કે સૃષ્ટિની બીજ-અવસ્થા.

તેની સરખામણી જાગવા અને ઊંઘવા સાથે કરી શકાય. રાત્રે આપણે ઊંઘીએ ત્યારે સંસારનો અનુભવ આપણા માટે લીન થઈ જાય છે, અને સવારે જાગતાં એ જ રૂપ-જગત ફરી પ્રગટ થાય છે. એ જ રીતે પ્રલયકાળમાં સમસ્ત જગત પોતાના સૂક્ષ્મ કારણમાં વિશ્રામ કરે છે અને નવો દિવસ આવતાં ફરી ઉદય પામે છે.

શંકરાચાર્ય અહીં ‘અવ્યક્ત’ને ભગવાનની માયા-શક્તિ અથવા અવ્યક્ત પ્રકૃતિ માને છે, જે કાર્ય રૂપે જગતને સુવડાવે અને જગાડે છે. રામાનુજ અનુસાર અવ્યક્ત એ પ્રકૃતિ છે જે ભગવાનના શરીર રૂપે રહે છે. વ્યાખ્યા ગમે તે હોય, એટલું સ્પષ્ટ છે કે સૃષ્ટિ એક વારની ઘટના નથી પણ સતત ચાલતું ચક્ર છે.

આથી શીખ મળે છે કે પ્રગટ રૂપોને વળગવું એટલે અસ્થાયી વસ્તુને વળગવું. જે આજે પ્રગટ છે તે કાલે લીન છે; તેથી આ બધા રૂપોની અંદર અને પાછળ રહેલા કારણ-તત્ત્વ તરફ ધ્યાન જવું જોઈએ.

સંદર્ભ

8.17માં બ્રહ્માના દિવસ-રાતનું કાળ-માપ હતું. અહીં તે દિવસ-રાતમાં સૃષ્ટિ અને લયની ક્રિયા બતાવાઈ છે, અને આગલા શ્લોકમાં એ જ ભૂતસમુદાયનું વારંવાર ઉત્પન્ન થવું કહેવાશે.

જીવન-બોધ

જે આજે ઘણું ઘન લાગે છે તે પણ બીજરૂપે પાછું ફરનારું છે. આ સમજથી પદાર્થો પ્રત્યે આસક્તિ ઘટે છે અને મન એ સ્થિર આધાર શોધે છે જે આ ફેરફારોમાં અપરિવર્તિત રહે છે.

મુખ્ય શબ્દો

अव्यक्त
સૃષ્ટિની સૂક્ષ્મ, અપ્રગટ કારણ-અવસ્થા (પ્રકૃતિ)
व्यक्ति
પ્રગટ રૂપો — સમગ્ર ચરાચર જગત
प्रलय
સૃષ્ટિનું અવ્યક્તમાં લીન થવું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક