શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 26

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते ।
एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śuklakṛṣṇe gatī hyete jagataḥ śāśvate mate .
ekayā yātyanāvṛttimanyayāvartate punaḥ ॥

અર્થ

જગતના આ શુક્લ અને કૃષ્ણ બંને માર્ગો સનાતન મનાયા છે. એક વડે જીવ અપુનરાવૃત્તિ (મોક્ષ) પામે છે અને બીજા વડે ફરી પાછો આવે છે.

શબ્દાર્થ

जगतः – જગતના
एते – આ બંને
शुक्लकृष्णे – શુક્લ અને કૃષ્ણ
गती – ગતિઓ, માર્ગો
हि – નિશ્ચયે
शाश्वते – શાશ્વત
मते – મનાયેલા છે
एकया – એક વડે
याति – જાય છે
अनावृत्तिम् – અનાવૃત્તિને
अन्यया – બીજા વડે
आवर्तते पुनः – ફરી પાછો આવે છે

અન્વય

जगतः एते शुक्लकृष्णे गती हि शाश्वते मते; एकया अनावृत्तिं याति, अन्यया पुनः आवर्तते ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં આગલા બે શ્લોકો (8.24–25)નો સાર અપાયો છે. સંસારમાં બે જ મૂળ માર્ગો ચાલતા આવ્યા છે — શુક્લ અને કૃષ્ણ. ‘શાશ્વતે’ શબ્દ કહે છે કે બંને અનાદિ પ્રવાહ છે; જ્યારથી જગત છે ત્યારથી જીવો આ બે રસ્તાઓથી પસાર થતા રહ્યા છે.

ફળ બે છે: એક માર્ગ ‘અનાવૃત્તિ’ તરફ લઈ જાય છે અને બીજો ‘પુનઃ આવર્તન’ તરફ. પહેલો જ્ઞાન અને ઉપાસનાનો માર્ગ છે, બીજો કામનાસહિત કર્મનો માર્ગ. શંકરાચાર્ય આ શ્લોકને આખા વિષયનો નિષ્કર્ષ માને છે: જે જ્ઞાનથી પ્રકાશ-માર્ગે જાય છે તે મુક્તિ પામે છે, અને જે માત્ર કર્મફળની કામના રાખે છે તે પાછો ફરે છે. રામાનુજ માટે પહેલો માર્ગ ભક્તનો છે, જે પરમપદમાં સ્થિર થાય છે.

અહીં એ પણ ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાને જીવો માટે માત્ર નિરાશાજનક ચિત્ર નથી મૂક્યું. કૃષ્ણ માર્ગનું વર્ણન પણ એટલા માટે છે કે સાધક જુએ કે કર્મનું ફળ મર્યાદિત છે અને શુક્લ માર્ગ તરફ આકર્ષાય. આ ઉપદેશ ભય માટે નહીં, વિવેક માટે છે.

એક દૃષ્ટિએ એમ પણ કહી શકાય કે દરેક ક્ષણે આપણી સામે પ્રકાશ અને અંધકારની પસંદગી છે: જ્ઞાન કે અજ્ઞાન, નિષ્કામતા કે કામના. એ જ પસંદગીનો વિસ્તાર અંતે આ બે માર્ગોના રૂપમાં દેખાય છે.

સંદર્ભ

8.24 અને 8.25માં બે માર્ગો જુદા જુદા કહ્યા. અહીં તેમનો સાર છે, અને આગલા શ્લોક (8.27)માં તેમને જાણવાનું ફળ — યોગીનું મોહિત ન થવું — કહેવાય છે.

જીવન-બોધ

રોજના નાના નિર્ણયો આપણી મોટી દિશા બનાવે છે. પ્રકાશ-માર્ગ એટલે જ્ઞાન, સેવા અને ભક્તિની વારંવાર પસંદગી કરવાથી જીવનની દિશા સ્વાભાવિક રીતે ઉપર તરફની બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

शुक्ल-कृष्ण गति: પ્રકાશ અને અંધકાર નામના બે માર્ગ
शाश्वत: અનાદિ-પ્રવાહ; સદા ચાલી આવતા
अनावृत्ति / आवृत्ति: ન ફરવું / ફરવું