શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 19

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते ।
रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bhūtagrāmaḥ sa evāyaṃ bhūtvā bhūtvā pralīyate .
rātryāgame.avaśaḥ pārtha prabhavatyaharāgame ॥

અર્થ

હે પાર્થ! એ જ આ પ્રાણી-સમુદાય વારંવાર ઉત્પન્ન થઈને, પરવશ થયેલો, રાત્રિ આવતાં લીન થાય છે અને દિવસ આવતાં ફરી પ્રગટ થાય છે.

શબ્દાર્થ

भूतग्रामः – પ્રાણીઓનો સમૂહ
सः एव अयम् – એ જ આ
भूत्वा भूत्वा – વારંવાર ઉત્પન્ન થઈને
प्रलीयते – લીન થાય છે
अवशः – અવશ, પરવશ
रात्र्यागमे – રાત્રિ આવતાં
प्रभवति – પ્રગટ થાય છે
अहरागमे – દિવસ આવતાં
पार्थ – હે પાર્થ

અન્વય

पार्थ, सः एव अयं भूतग्रामः भूत्वा भूत्वा अवशः रात्र्यागमे प्रलीयते, अहरागमे प्रभवति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં સૃષ્ટિ-પ્રલયનું ચક્ર હતું; આ શ્લોકમાં તેનો વિશેષ પક્ષ સામે આવે છે — એ જ પ્રાણી-સમુદાય વારંવાર જન્મે છે અને લીન થાય છે. ‘સ એવાયં ભૂતગ્રામઃ’ — આ એ જ સમુદાય છે, કોઈ નવો નહીં. એટલે કે જીવો એક સૃષ્ટિમાં કર્મ કરે છે, પ્રલયમાં લીન થાય છે, અને આગલી સૃષ્ટિમાં એ જ કર્મો અને સંસ્કારો સાથે ફરી પ્રગટ થાય છે.

અહીં સૌથી માર્મિક શબ્દ છે ‘અવશઃ’ — પરવશ. જીવની આ યાત્રા તેની પોતાની ઇચ્છાથી નહીં, પણ કર્મ અને વાસનાની દોરીથી ખેંચાયેલી હોય છે. જેમ પૈડું ફરે, તેમ જીવ ચૂંટ્યા વિના ફર્યા કરે છે. શંકરાચાર્ય કહે છે કે અવિદ્યા, કામ અને કર્મથી બંધાયેલા જીવો આ રીતે સ્વતંત્રતા વિના આવાગમનમાં પડ્યા રહે છે.

આ ચિત્ર નિરાશાજનક લાગે, પણ તેનો ઉદ્દેશ મુક્તિની ચાહ જગાડવાનો છે. જ્યારે માણસ જોઈ લે કે તે ચક્રમાં પરવશ થઈને ફરે છે, ત્યારે તે સહજ રીતે એ માર્ગ શોધે છે જે આ ચક્રથી બહાર લઈ જાય. આગલા શ્લોકોમાં ભગવાન એ જ માર્ગનો સંકેત આપશે — અવ્યક્તથી પણ પર એક સનાતન ભાવ.

સાર: સંસારમાં પરવશ ભ્રમણ દુઃખ છે, અને ભગવાનની શરણમાં સ્વતંત્રતા છે.

સંદર્ભ

8.18માં સૃષ્ટિ અને લયનો ક્રમ બતાવાયો. અહીં તેમાં જીવોની પરવશ સ્થિતિ દર્શાવાઈ છે, અને આગલા શ્લોક (8.20)માં તે ચક્રથી પરના અવ્યક્ત સનાતન તત્ત્વનું વર્ણન આવે છે.

જીવન-બોધ

જે જાણ્યા વિના કર્મ અને વાસનાને આધીન ચાલી રહ્યો છે તે અંદરથી સ્વતંત્ર નથી. સજાગ થઈને પોતાનાં કર્મો અને ઇચ્છાઓને જોવી અને ઈશ્વર તરફ વાળવી એ જ આ પરવશતામાંથી નીકળવાની શરૂઆત છે.

મુખ્ય શબ્દો

भूतग्राम: પ્રાણીઓનો સમુદાય
अवश: કર્મ અને વાસનાને આધીન, સ્વતંત્ર નહીં
भूत्वा भूत्वा: વારંવાર જન્મ લઈને