ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 25

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् ।
तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

dhūmo rātristathā kṛṣṇaḥ ṣaṇmāsā dakṣiṇāyanam .
tatra cāndramasaṃ jyotiryogī prāpya nivartate ॥

અર્થ

ધૂમ, રાત્રિ, કૃષ્ણપક્ષ અને દક્ષિણાયનના છ માસ — આ માર્ગે જઈને યોગી ચંદ્રની જ્યોતિને પામી ફરી પાછો આવે છે.

શબ્દાર્થ

  • धूमः – ધૂમ
  • रात्रिः – રાત્રિ
  • तथा – તથા
  • कृष्णः – કૃષ્ણ પક્ષ
  • षण्मासाः दक्षिणायनम् – દક્ષિણાયનના છ માસ
  • तत्र – ત્યાં
  • चान्द्रमसम् ज्योतिः – ચંદ્રની જ્યોતિને
  • योगी – યોગી
  • प्राप्य – પામીને
  • निवर्तते – પાછો ફરે છે

અન્વય

धूमः रात्रिः तथा कृष्णः षण्मासाः दक्षिणायनम् — तत्र योगी चान्द्रमसं ज्योतिः प्राप्य निवर्तते ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકના પ્રકાશ-માર્ગને અહીં તેના વિરોધી ધૂમ-માર્ગ સાથે મૂકાયો છે. તેમાં ધૂમ, રાત્રિ, કૃષ્ણપક્ષ અને દક્ષિણાયનના છ માસ છે — બધાં અંધકાર કે ઝાંખા પ્રકાશનાં સૂચક. ઉપનિષદોમાં એ ‘પિતૃયાન’ છે (છાંદોગ્ય 5.10), જેમાં જીવ ધૂમ આદિ દેવતાઓમાંથી પસાર થઈ ચંદ્રલોક સુધી જાય છે.

આ માર્ગના પથિક માટે ‘યોગી’ શબ્દ આવ્યો છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર અહીં યોગીનો અર્થ કર્મયોગી, એટલે કે જે વૈદિક યજ્ઞ, દાન અને પુણ્ય કર્મ ફળની ઇચ્છાથી કરે છે પણ બ્રહ્મજ્ઞાન સુધી પહોંચ્યો નથી. આવાં કર્મોથી તે ચંદ્રલોકમાં પુણ્યનું સુખ ભોગવે છે, અને પુણ્ય ક્ષીણ થતાં ફરી આ લોકમાં પાછો આવે છે (સરખાવો 9.20–21). તેથી જ અહીં ‘પ્રાપ્ય નિવર્તતે’ કહ્યું — ચંદ્ર-જ્યોતિ પામીને તે પાછો ફરે છે.

આ શ્લોકનું કથન નિંદા નથી, વાસ્તવિકતાનું વર્ણન છે. પુણ્ય કર્મો પણ સારાં છે અને તેનું ફળ પણ મળે છે, પરંતુ તે ફળ મર્યાદિત છે. જે સાધક ફળની કામનામાં બંધાયેલો રહે છે તેની યાત્રા ચક્રમાં ફરતી રહે છે; જે જ્ઞાન અને ભક્તિથી મુક્ત થવા ઇચ્છે છે તે અપુનરાવૃત્તિ પામે છે.

તેથી બંને માર્ગો વચ્ચેનો ભેદ ઉપરછલ્લા ‘સમય’માં નહીં, અંદરના ભાવમાં છે: એક તરફ જ્ઞાન અને નિષ્કામતાનો પ્રકાશ, બીજી તરફ કામના-જનિત કર્મની ધૂંધળાશ.

સંદર્ભ

8.24માં પ્રકાશ-માર્ગનું વર્ણન થયું. અહીં તેનાથી વિરુદ્ધ કૃષ્ણ (ધૂમ) માર્ગનું વર્ણન છે જેમાં પાછા ફરવું પડે છે. આગલા શ્લોક (8.26)માં બંને માર્ગોનો સાર અપાશે.

જીવન-બોધ

ફળની કામનાથી કરેલાં સારાં કર્મો પણ મર્યાદિત ફળ આપે છે. નિષ્કામ ભાવ અને જ્ઞાનથી કરેલું કર્મ બંધનમાંથી મુક્તિ તરફ લઈ જાય છે; તેથી કર્મ કરતી વખતે પોતાની કામનાને તપાસતા રહો.

મુખ્ય શબ્દો

दक्षिणायन
સૂર્યની દક્ષિણ તરફની ગતિ; કૃષ્ણ માર્ગનું સૂચક
कृष्ण मार्ग (पितृयान)
ધૂમ-રાત્રિ-કૃષ્ણપક્ષવાળો માર્ગ; પુનર્જન્મ તરફ
चान्द्रमस ज्योति
ચંદ્રલોકનું સુખ, પુણ્યફળનો ભોગ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક