ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 22

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया ।
यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

puruṣaḥ sa paraḥ pārtha bhaktyā labhyastvananyayā .
yasyāntaḥsthāni bhūtāni yena sarvamidaṃ tatam ॥

અર્થ

હે પાર્થ! જેની અંદર સર્વ પ્રાણીઓ રહેલાં છે અને જેનાથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે, તે પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે.

શબ્દાર્થ

  • पुरुषः – પુરુષ
  • सः परः – તે પર
  • पार्थ – હે પાર્થ
  • भक्त्या – ભક્તિથી
  • लभ्यः – પ્રાપ્ય છે
  • तु – તો
  • अनन्यया – અનન્ય
  • यस्य – જેના
  • अन्तःस्थानि – અંદર રહેલા
  • भूतानि – સર્વ ભૂતો
  • येन – જેના દ્વારા
  • इदम् सर्वम् – આ સર્વ
  • ततम् – વ્યાપ્ત છે

અન્વય

पार्थ, यस्य अन्तःस्थानि भूतानि, येन इदं सर्वं ततम्, सः परः पुरुषः तु अनन्यया भक्त्या लभ्यः ।

સમજૂતી

પ્રભુ હવે કહે છે કે આ પરમ પુરુષને કેવી રીતે પામવો. “હે પાર્થ, એ પરમ પુરુષ અનન્ય ભક્તિથી પ્રાપ્ત થવા યોગ્ય છે; તેની અંદર સર્વ પ્રાણીઓ સ્થિત છે અને તેનાથી જ આ બધું વ્યાપ્ત છે.” શ્લોક સાધન, ‘અનન્યા ભક્તિ’, એટલે અવિભાજિત ભક્તિ, અને પ્રાપ્ય સ્વરૂપ બંને આપે છે: જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ રહે છે અને જે સમસ્ત વિશ્વમાં વ્યાપ્ત છે.

‘અનન્યયા’, એટલે બીજા તરફ નહીં, શબ્દ મહત્ત્વનો છે. પ્રભુની ભક્તિ અનેક અન્ય નિષ્ઠાઓ સાથે ભળેલી હોઈ શકે; મન આ ધ્યેય અને તે ધ્યેય તરફ ભટકે છે. અનન્ય ભક્તિ એ પ્રેમ છે જે પોતાના કેન્દ્રને વહેંચતો નથી: બીજા સંબંધો, કામ અને સુખો ચાલતાં રહે છે, પણ તે એક પરમ ભક્તિના પ્રકાશમાં જીવાય છે. તે હોકાયંત્રની સોય જેવું છે, જે હલાવતાં ડોલે છે પણ હંમેશા ઉત્તર તરફ પાછી ફરે છે.

પ્રભુના બંને વર્ણનોને નજીકથી જુઓ. ‘યસ્યાન્તઃસ્થાનિ ભૂતાનિ’: જેની અંદર પ્રાણીઓ સ્થિત છે. તેઓ દૂર નથી, ઊંચાઈથી સંસારને જોતા નથી; પ્રાણીઓ તેમનામાં રહે છે જેમ મોજાં પાણીમાં. ‘યેન સર્વમિદં તતમ્’: જેનાથી આ બધું ફેલાયેલું છે, જેમ માળાના મણકામાં દોરો, જેમ આકાશ બધામાં વ્યાપ્ત છે. પ્રભુ એક સાથે સમસ્ત અસ્તિત્વના આધાર અને વ્યાપક છે. આ એકલતાના ડંખને હરી લે છે: કોઈ તેમનાથી બહાર જીવતું નથી.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે આ પરમ પુરુષ જ્ઞાનથી પ્રાપ્ત થાય છે, જેની ઓળખ અનન્ય ભક્તિ છે, અને તે સૌનો આત્મા છે જેમાં સર્વ પ્રાણીઓ સ્થિત છે, કારણ કે સંપૂર્ણ વિશ્વ તેનાથી એવી રીતે વ્યાપ્ત છે જેમ આકાશ ઘડાઓમાં. રામાનુજ ભક્તિને પ્રેમભર્યું ધ્યાન, પ્રભુ પ્રત્યે ઊંડા અને અનન્ય સ્નેહની અવસ્થા માને છે, જે તેમને પામવાનું એકમાત્ર સાધન છે. મધ્વાચાર્ય ભાર મૂકે છે કે પ્રભુની મહિમાના જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન પરમ ભક્તિ તેમની કૃપા જીતે છે, જેનાથી તેઓ પ્રાપ્ત થાય છે.

આધુનિક જીવનમાં અનન્ય ભક્તિનો અભ્યાસ કેવી રીતે કરવો? પહેલું પગલું પોતાની મુખ્ય નિષ્ઠાનો સ્પષ્ટ નિર્ણય છે, પછી ઘર, કામ અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ બધાંને તેની સાથે જોડવાં. રોજનું સ્મરણ, અર્પણ તરીકે કરેલી સેવા અને એ વિશ્વાસ કે પ્રભુ સર્વમાં ઉપસ્થિત છે, વ્યવહારુ સ્વરૂપ છે. આપણે બીજામાં દિવ્યતા જોવાનું પણ શીખીએ છીએ: જો સર્વ પ્રાણીઓ તેમનામાં સ્થિત છે, તો દરેક મુલાકાત પ્રભુમાં રહેતા કોઈકને મળવું છે. 9.4થી 9.6, જે પ્રાણીઓ તેમનામાં વાયુની જેમ આકાશમાં સ્થિત હોવાની વાત કરે છે, 11.38, જે વિશ્વના વ્યાપ્ત હોવાની વાત કરે છે, અને 18.46, જે પોતાના કર્મથી પૂજનની વાત કરે છે, જુઓ.

સંદર્ભ

8.21માં પરમ ધામનું વર્ણન થયું. અહીં તેની પ્રાપ્તિનો ઉપાય અનન્ય ભક્તિ બતાવાયો છે. આગલા શ્લોકો (8.23–26)માં શરીર ત્યાગના સમયના શુક્લ-કૃષ્ણ માર્ગોનું વર્ણન આવશે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરને પામવાનો રસ્તો માત્ર બૌદ્ધિક નથી; તેમાં હૃદયનું સમર્પણ જોઈએ. એક જ કેન્દ્ર પર ટકેલા પ્રેમ સાથે જીવન જીવવાથી અંદર સ્થિરતા અને વ્યાપકતા બંને આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

अनन्य भक्ति
એકનિષ્ઠ પ્રેમ, ભગવાન સિવાય કોઈ આશ્રય નહીં
पुरुष परः
પરમ પુરુષ, ભગવાન
अन्तःस्थानि भूतानि
સર્વ પ્રાણીઓ જેના અંદર રહેલા છે
ततम्
વ્યાપેલું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક