ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 17

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः ।
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sahasrayugaparyantamaharyad brahmaṇo viduḥ .
rātriṃ yugasahasrāntāṃ te.ahorātravido janāḥ ॥

અર્થ

જેઓ બ્રહ્માના એક દિવસને હજાર યુગની અવધિવાળો અને તેમની રાત્રિને પણ હજાર યુગના અંતવાળી જાણે છે, તેઓ જ દિવસ અને રાતના ખરા જાણકાર છે.

શબ્દાર્થ

  • सहस्रयुगपर्यन्तम् – હજાર યુગ સુધીનો
  • अहः – દિવસ
  • यत् – જે
  • ब्रह्मणः – બ્રહ્માનો
  • विदुः – જાણે છે
  • रात्रिम् – રાત્રિને
  • युगसहस्रान्ताम् – હજાર યુગના અંતવાળી
  • ते – તેઓ
  • अहोरात्रविदः – અહોરાત્રના જાણકાર
  • जनाः – લોકો

અન્વય

ये जनाः ब्रह्मणः यत् सहस्रयुगपर्यन्तम् अहः, युगसहस्रान्तां रात्रिं (च) विदुः, ते अहोरात्रविदः ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં કહ્યું કે બ્રહ્મલોક સુધી બધા પુનરાવર્તી છે. તે સમજવા અહીં બ્રહ્માના સમયનું માપ અપાયું છે, જેથી બ્રહ્મલોકની અવધિ અને તેની મર્યાદા બંને સ્પષ્ટ થાય.

પુરાણોની ગણતરીમાં ચાર યુગ — સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર અને કલિ — મળીને એક ચતુર્યુગ બને છે, જે મનુષ્યોનાં 43 લાખ 20 હજાર વર્ષ બરાબર મનાય છે. આવાં હજાર ચતુર્યુગ બ્રહ્માનો એક દિવસ છે, અને તેટલી જ લાંબી તેમની રાત. આ દિવસમાં સૃષ્ટિ પ્રગટ રહે છે અને રાત્રે લીન થઈ જાય છે. એટલે કે બ્રહ્માનો એક અહોરાત્ર માનવીય માપે અબજો વર્ષનો છે.

ભગવાન કહે છે કે જે આ જાણે છે તે જ ખરા ‘અહોરાત્રવિદ’ છે. આ જ્ઞાનનો હેતુ ગણિત શીખવવાનો નથી, પણ દૃષ્ટિ આપવાનો છે. જ્યારે માણસ જાણે કે સર્વોચ્ચ લોક પણ કાળથી બંધાયેલો છે અને પ્રલયમાં લીન થશે, ત્યારે સાંસારિક પ્રતિષ્ઠા, ભોગ અને સ્વર્ગનું મહત્ત્વ ઘટી જાય છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર એટલે જ બ્રહ્મલોક વગેરેની પ્રાપ્તિ પણ પુનરાવૃત્તિને આધીન છે, અને માત્ર ભગવાનની પ્રાપ્તિ જ અપુનરાવૃત્તિ આપે છે.

સંદેશ એ છે કે બ્રહ્માંડના આટલા વિશાળ કાળચક્ર સામે આપણું નાનું જીવન અને તેની ચિંતાઓ કેટલી ક્ષણિક છે; આથી નમ્રતા અને વૈરાગ્ય બંને જન્મે છે.

સંદર્ભ

8.16માં બધા લોકોની પુનરાવૃત્તિ કહી. અહીં એ જ બ્રહ્માના દિવસ-રાતના કાળ-માપથી સમજાવાય છે, અને આગલા શ્લોકો (8.18–19)માં તે દિવસ-રાતમાં સૃષ્ટિ-પ્રલયનો ક્રમ બતાવાય છે.

જીવન-બોધ

કાળની વિશાળતા યાદ રાખવાથી નાની નાની ચિંતાઓ હળવી થાય છે. મર્યાદિત જીવનને સૌથી મહત્ત્વના લક્ષ્ય — આત્મજ્ઞાન અને ઈશ્વર-સ્મરણ — માં લગાડવું એ જ સૌથી મોટી સમજદારી છે.

મુખ્ય શબ્દો

ब्रह्मा का दिन
એક કલ્પ; સૃષ્ટિનો કાળ, હજાર ચતુર્યુગ
ब्रह्मा की रात्रि
પ્રલયકાળ, તેટલી જ અવધિનો
युग
કાળનો એકમ — સત્ય, ત્રેતા, દ્વાપર, કલિ
अहोरात्रविद्
જે કાળની આ વિશાળતા જાણે છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક