ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 15

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

māmupetya punarjanma duḥkhālayamaśāśvatam .
nāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ gatāḥ ॥

અર્થ

મને પ્રાપ્ત કરીને પરમ સંસિદ્ધિને પામેલા મહાત્માઓ ફરીથી દુઃખના ધામ જેવા અશાશ્વત પુનર્જન્મને પામતા નથી.

શબ્દાર્થ

  • माम् – મને
  • उपेत्य – પ્રાપ્ત કરીને
  • पुनर्जन्म – પુનર્જન્મ
  • दुःखालयम् – દુઃખનું ઘર
  • अशाश्वतम् – અશાશ્વત
  • न आप्नुवन्ति – પામતા નથી
  • महात्मानः – મહાત્માઓ
  • संसिद्धिम् परमाम् – પરમ સંસિદ્ધિને
  • गताः – પામેલા

અન્વય

महात्मानः परमां संसिद्धिं गताः (सन्तः) माम् उपेत्य दुःखालयम् अशाश्वतं पुनर्जन्म न आप्नुवन्ति ।

સમજૂતી

પ્રભુ હવે કહે છે કે જે મહાત્માઓ તેમના સુધી પહોંચે છે તેઓ શું પામે છે: “મને પ્રાપ્ત થઈને આ પરમ સિદ્ધિને પહોંચેલા મહાત્માઓ દુઃખના ઘર અને અનિત્ય પુનર્જન્મને પામતા નથી.” બે પદોમાં પ્રભુ સાધારણ સાંસારિક અસ્તિત્વ પર સ્પષ્ટ નિર્ણય આપે છે: તે ‘દુઃખાલયમ્’ છે, દુઃખનું ઘર, અને ‘અશાશ્વતમ્’, જે ટકતું નથી.

આ નિરાશાવાદ નથી, જીવનની ઢબની ગંભીર પરખ છે. સંસારનું દરેક સુખ એક સાથી સાથે આવે છે: તે ખોવાઈ શકે છે, ઝાંખું પડે છે, પરિસ્થિતિઓ પર આધારિત છે, અને શરીર સાથે પૂરું થઈ જાય છે. જન્મ બાળકને પરાધીનતા અને રોગમાં લાવે છે, યુવાનીને સંઘર્ષમાં, વૃદ્ધાવસ્થાને ક્ષીણતામાં, અને મૃત્યુને નુકસાનમાં. ગીતા જીવનની સુંદરતાને નકારતી નથી, પણ કહે છે કે એના પર ધ્યાન આપો કે તેમાં કંઈ અંતિમ નથી, અને જે હૃદય કાયમી તૃપ્તિ ઇચ્છે છે તે એમાં પામી શકતું નથી જે સ્વભાવે અસ્થાયી છે.

‘સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ’, એટલે પરમ સિદ્ધિને પામેલા, આ મહાત્માઓને પૂર્ણ બતાવે છે. તેઓ નબળાઈમાં જીવનથી ભાગેલા લોકો નથી, પણ જીવનનું લક્ષ્ય પામેલા લોકો છે. શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે જેઓ જ્ઞાન કે ભક્તિથી ભગવાનને જાણે છે તેઓ પુનર્જન્મ પામતા નથી, કારણ કે પુનર્જન્મનું કારણ, અજ્ઞાન, સમાપ્ત થઈ ગયું છે. રામાનુજ કહે છે કે ભગવાનને પ્રાપ્ત થયેલા ભક્તો ચક્રમાંથી મુક્ત થઈને તેમની સાથે પરમ અવસ્થાનો ભોગ કરે છે. મધ્વાચાર્ય પણ ભાર મૂકે છે કે ભગવાનને પામનારા પાછા ફરતા નથી.

આ શ્લોકને જીવનના અસ્વીકાર તરીકે વાંચવાથી સાવધાન રહેવું જોઈએ. આ જ ગીતામાં પ્રભુ અર્જુનને કર્મ કરવાનો, યુદ્ધ કરવાનો અને પોતાનું કર્તવ્ય નિભાવવાનો આગ્રહ કરે છે. જે સ્વતંત્રતાની વાત છે તે કર્મથી મુક્તિ નથી, લાચારીથી મુક્તિ છે. જે મન પોતાના સુખ માટે સંસાર પર આધારિત રહ્યું નથી તે સંસારમાં વધુ સારું કર્મ કરે છે, ઓછા ભય અને લોભ વિના.

શ્લોકનો વ્યવહારુ ઉપયોગ એ છે કે જે વીતી જનારું છે તેના પરની પકડ ઢીલી કરવી. જ્યારે આપણે કોઈ નુકસાનથી કચડાઈ જઈએ ત્યારે યાદ કરવું ઉપયોગી છે કે અહીં બધું અસ્થાયી છે; અને જ્યારે સફળતાથી છકી જઈએ ત્યારે એ જ વિચાર નમ્રતા આપે છે. આપણને આમંત્રણ છે કે આપણી ઊંડામાં ઊંડી આશા એમાં રાખીએ જે બદલાતું નથી. આ શ્લોક 8.16 તરફ લઈ જાય છે, જે બ્રહ્મલોક સુધીના લોકોની તુલના પ્રભુના ધામ સાથે કરે છે, અને 2.27 તથા 5.22માં પણ ગુંજે છે, જે આદિ-અંતવાળી વસ્તુઓમાં દુઃખની વાત કરે છે.

સંદર્ભ

8.14એ નિત્ય-સ્મરણ કરનાર માટે ભગવાનને સુલભ કહ્યા. અહીં તેનું ફળ — પુનર્જન્મમાંથી મુક્તિ — છે, અને આગલા શ્લોકમાં બ્રહ્મલોક સુધીના લોકોની અનિત્યતા સાથે તેની સરખામણી થાય છે.

જીવન-બોધ

સંસારની દરેક વસ્તુ, ભલે ગમે તેટલી સુખદ હોય, બદલાનારી છે. કાયમી શાંતિ માટે મનને એ અપરિવર્તનશીલ તત્ત્વ તરફ વાળવું એ જ સમજદારી છે.

મુખ્ય શબ્દો

दुःखालय
દુઃખનું ધામ — આ સંસાર અને શરીર
अशाश्वत
જે સ્થિર નથી, બદલાનાર
महात्मा
મહાન હૃદયવાળો, ઈશ્વરમાં લીન સાધક
परमा संसिद्धि
મોક્ષ — સર્વોચ્ચ પૂર્ણતા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક