ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 12

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च ।
मूध्न्यार्धायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sarvadvārāṇi saṃyamya mano hṛdi nirudhya ca .
mūdhnyā^^rdhāyātmanaḥ prāṇamāsthito yogadhāraṇām ॥

અર્થ

સર્વ ઇન્દ્રિય-દ્વારોને સંયમિત કરીને, મનને હૃદયમાં રોકીને, પ્રાણને મસ્તકમાં સ્થાપીને યોગની ધારણામાં સ્થિત થઈને —

શબ્દાર્થ

  • सर्वद्वाराणि – સર્વ દ્વારોને (ઇન્દ્રિયોને)
  • संयम्य – સંયમિત કરીને
  • मनः – મનને
  • हृदि – હૃદયમાં
  • निरुध्य – નિરોધ કરીને
  • च – અને
  • मूर्ध्नि – મસ્તકમાં
  • आधाय – સ્થાપીને
  • आत्मनः प्राणम् – પોતાના પ્રાણને
  • आस्थितः – સ્થિત
  • योगधारणाम् – યોગધારણામાં

અન્વય

सर्वद्वाराणि संयम्य, मनः हृदि निरुध्य च, आत्मनः प्राणं मूर्ध्नि आधाय, योगधारणाम् आस्थितः (सन्) ।

સમજૂતી

આ શ્લોક આગલા શ્લોક (8.13) સાથે મળીને એક વાક્ય બનાવે છે; અહીં અંતકાળ માટે યોગસાધનાની આંતરિક પ્રક્રિયા બતાવાઈ છે. ચાર ચરણ સ્પષ્ટ છે.

પહેલું — ‘સર્વદ્વારાણિ સંયમ્ય’: શરીરનાં બધાં દ્વારો, એટલે કે ઇન્દ્રિયોને વિષયોથી પાછાં વાળવાં. આંખ, કાન, નાક વગેરે દ્વારોથી મન બહાર વહેતું રહે છે; તેમને રોક્યા વિના અંદર જવું શક્ય નથી. બીજું — ‘મનો હૃદિ નિરુધ્ય’: મનને હૃદય-સ્થાનમાં સ્થિર કરવું. ઉપનિષદોમાં હૃદયને બ્રહ્મના સાક્ષાત્કારનું સ્થાન માન્યું છે. ત્રીજું — ‘મૂર્ધ્ન્યાધાયાત્મનઃ પ્રાણમ્’: પોતાના પ્રાણને મસ્તકમાં લઈ જવો — સુષુમ્ના નાડી માર્ગે ઉપર ચડાવવો, જેને યોગશાસ્ત્ર ઉત્ક્રમણ કહે છે. ચોથું — ‘યોગધારણામ્ આસ્થિતઃ’: યોગની ધારણામાં દૃઢતાથી સ્થિત રહેવું.

શંકરાચાર્ય આને હિરણ્યગર્ભ-લોક સુધી પહોંચતા અને ક્રમમુક્તિ તરફ લઈ જતા યોગીની પ્રક્રિયા કહે છે. રામાનુજ તેને ભગવાનના ધ્યાન સાથે જોડાયેલી સાધના કહે છે. ભાવ એ છે કે મૃત્યુ સમયે બહિર્મુખતા સમેટીને અંતર્મુખ થવાનું છે.

આ પ્રક્રિયા માત્ર વર્ણન નથી, સંદેશ પણ છે કે જીવનમાં ઇન્દ્રિય-સંયમ અને મનની આંતરિક એકાગ્રતાનો અભ્યાસ અંત માટે અનિવાર્ય મૂડી છે.

સંદર્ભ

આ શ્લોક 8.13 સાથે મળી એક વાક્ય છે. 8.11માં અક્ષર પદનો પરિચય થયો; અહીં તેની સાધનાની પ્રક્રિયા છે, અને આગલા શ્લોકમાં ઓંકાર અને ભગવત્સ્મરણ સાથે તે પૂર્ણ થાય છે.

જીવન-બોધ

ઇન્દ્રિયોને સતત બહાર ભટકવા ન દો. રોજ થોડી ક્ષણો બહારના શોરથી હટી અંદર શાંત બેસવાની ટેવ પાડો; અંત માટેની સાચી તૈયારી એ જ છે.

મુખ્ય શબ્દો

सर्वद्वार
શરીરનાં નવ દ્વાર — ઇન્દ્રિયો
हृदय में मन का निरोध
મનને હૃદય-કેન્દ્રમાં વાળી લેવું
मूर्ध्न्याधान
પ્રાણને મસ્તકમાં સ્થાપવો
योगधारणा
યોગની એકાગ્ર ધારણા

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક