ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 10

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

प्रयाणकाले मनसाऽचलेन
भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव ।
भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक्
स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

prayāṇakāle manasā.acalena bhaktyā yukto yogabalena caiva .
bhruvormadhye prāṇamāveśya samyak sa taṃ paraṃ puruṣamupaiti divyam ॥

અર્થ

અંતકાળે અચળ મનથી, ભક્તિથી યુક્ત થઈને અને યોગબળથી પ્રાણને ભ્રૂકુટિની મધ્યે સારી રીતે સ્થાપીને તે તે પરમ દિવ્ય પુરુષને પામે છે.

શબ્દાર્થ

  • प्रयाणकाले – પ્રયાણકાળે
  • अचलेन मनसा – અચળ મનથી
  • भक्त्या युक्तः – ભક્તિથી યુક્ત
  • योगबलेन – યોગબળથી
  • च एव – અને
  • भ्रुवोः मध्ये – ભ્રૂકુટિની મધ્યે
  • प्राणम् – પ્રાણને
  • आवेश्य – સ્થાપીને
  • सम्यक् – સારી રીતે
  • सः – તે
  • तम् परम् पुरुषम् – તે પરમ પુરુષને
  • उपैति – પામે છે
  • दिव्यम् – દિવ્ય

અન્વય

प्रयाणकाले अचलेन मनसा भक्त्या युक्तः योगबलेन च एव भ्रुवोः मध्ये प्राणं सम्यक् आवेश्य, सः तं परं दिव्यं पुरुषम् उपैति ।

સમજૂતી

આગલા શ્લોકમાં ધ્યાનનો વિષય બતાવ્યો હતો; આ શ્લોક અંતકાળની વિધિ બતાવે છે. તેમાં ત્રણ તત્ત્વો છે: અચળ મન, ભક્તિ અને યોગબળ. સાથે એક શારીરિક ક્રિયા પણ: પ્રાણને ભ્રૂકુટિની મધ્યે ટકાવવો.

‘અચલેન મનસા’ — મૃત્યુ સમયે જ્યારે શરીરની પીડા અને સંસારનાં બંધનો ખેંચતાણ કરે ત્યારે પણ મન અચળ રહે. આ સ્થિરતા સહેલી નથી; તે જીવનભરના અભ્યાસથી આવે છે. ‘ભક્ત્યા યુક્તઃ’ — માત્ર નિયંત્રણ નહીં, તેની સાથે પ્રેમ. ભક્તિ વિના યોગ સૂકો રહે છે, અને યોગ વિના ભક્તિ ડગમગી શકે છે; તેથી બંને સાથે કહ્યાં છે.

‘ભ્રુવોર્મધ્યે પ્રાણમાવેશ્ય’ — યોગ-પરંપરામાં બે ભ્રમરોની વચ્ચેનું આજ્ઞાચક્ર ચિત્ત અને પ્રાણ કેન્દ્રિત કરવાનું સ્થાન મનાય છે. સાધક અહીં પ્રાણને સ્થિર કરી દેહ ત્યજે છે. શંકરાચાર્ય આને યોગ-સાધકોની પ્રક્રિયા ગણે છે, અને રામાનુજ તેને ધ્યાનપૂર્વક ભગવાનમાં ચિત્ત લગાવવાની વિધિ સાથે જોડે છે.

આ શ્લોકનો સાર એવો નથી કે દરેકે આ જ આસન-ક્રિયા અપનાવવી; સાર એ છે કે અંતકાળની સ્થિરતા તૈયારી માગે છે. જેણે જીવનમાં મન, પ્રાણ અને ભક્તિને સાધ્યાં છે, તે જ એ ઘડીએ પણ ગભરાયા વિના પરમ પુરુષનું સ્મરણ કરી શકે છે.

સંદર્ભ

8.9માં ધ્યાનના વિષયનું વર્ણન થયું. અહીં તેની સાથે અંતકાળની વિધિ બતાવાઈ છે; આગળ 8.11માં ભગવાન તે અક્ષર પદને સંક્ષેપમાં કહેવાનું વચન આપે છે.

જીવન-બોધ

ઊંડી સાધનામાં પ્રેમ અને અનુશાસન બંને જોઈએ. જીવનની સામાન્ય ક્ષણોમાં શ્વાસ અને મનને શાંત રાખતા શીખો, જેથી કઠિન ઘડીએ પણ સ્થિરતા રહે.

મુખ્ય શબ્દો

योगबल
સાધનાથી મેળવેલી એકાગ્રતા અને પ્રાણ પર કાબૂ
भ्रूमध्य
બે ભ્રમરોની વચ્ચેનું સ્થાન (આજ્ઞા ચક્ર)
अचल मन
વિચારોથી ન ડગે તેવું મન
प्राणावेशन
પ્રાણને એક કેન્દ્ર પર સ્થિર કરવો

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક