ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 11

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

यदक्षरं वेदविदो वदन्ति
विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति
तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yadakṣaraṃ vedavido vadanti viśanti yadyatayo vītarāgāḥ .
yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṃgraheṇa pravakṣye ॥

અર્થ

વેદના જ્ઞાતા જેને ‘અક્ષર’ કહે છે, વીતરાગ યત્નશીલ સંન્યાસીઓ જેમાં પ્રવેશ કરે છે, અને જેને ઇચ્છતા લોકો બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરે છે — તે પદને હું તને સંક્ષેપમાં કહીશ.

શબ્દાર્થ

  • यत् – જેને
  • अक्षरम् – અવિનાશી
  • वेदविदः – વેદના જ્ઞાતા
  • वदन्ति – કહે છે
  • विशन्ति – પ્રવેશ કરે છે
  • यतयः – યત્નશીલ સંન્યાસીઓ
  • वीतरागाः – વીતરાગ
  • इच्छन्तः – ઇચ્છતા
  • ब्रह्मचर्यम् – બ્રહ્મચર્ય
  • चरन्ति – આચરે છે
  • तत् पदम् – તે પદને
  • ते – તને
  • संग्रहेण – સંક્ષેપમાં
  • प्रवक्ष्ये – કહીશ

અન્વય

वेदविदः यद् अक्षरं वदन्ति, वीतरागाः यतयः यद् विशन्ति, यद् इच्छन्तः ब्रह्मचर्यं चरन्ति, तत् पदं ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये ।

સમજૂતી

અત્યાર સુધી ભગવાને સગુણ રૂપના ધ્યાનનું વર્ણન કર્યું. આ શ્લોકથી તેઓ નવો વિષય શરૂ કરે છે — અક્ષર પદ. તેને રજૂ કરવા તેઓ ત્રણ સાક્ષી આપે છે, જે આ તત્ત્વની પ્રતિષ્ઠા દર્શાવે છે.

પહેલું — ‘વેદવિદો વદન્તિ’: વેદના જાણકારો તેને ‘અક્ષર’ કહે છે, એટલે કે અવિનાશી. ઉપનિષદો કહે છે કે એ જ અક્ષર છે જેને જાણવાથી બધું જાણી લેવાય છે (મુંડક 1.2.13). બીજું — ‘વિશન્તિ યદ્યતયો વીતરાગાઃ’: વીતરાગ, સંયમી સંન્યાસીઓ સાધનાની પૂર્ણતાએ તેમાં જ પ્રવેશે છે. રાગ (આસક્તિ) એ દીવાલ છે જે આપણને આ પદથી દૂર રાખે છે. ત્રીજું — ‘યદિચ્છન્તો બ્રહ્મચર્યં ચરન્તિ’: જેની પ્રાપ્તિની ઇચ્છાથી સાધકો સંયમ અને ગુરુસેવાનું કઠિન જીવન અપનાવે છે.

આમ વેદજ્ઞનું જ્ઞાન, સંન્યાસીની સાધના અને બ્રહ્મચારીનું તપ — ત્રણેનું અંતિમ લક્ષ્ય આ જ પદ છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર ભગવાન તે પદને ‘સંગ્રહેણ’ — સંક્ષેપમાં — કહેશે, જેથી અર્જુન સમજી શકે; કેમ કે તેનું પૂર્ણ વર્ણન શબ્દોમાં શક્ય નથી.

સંકેત એ છે કે જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને સંયમ જુદા દેખાતા માર્ગો છે, પણ તેમની મંઝિલ એક જ છે — પરમ અક્ષર પદ. આગલા શ્લોકથી ભગવાન ત્યાં પહોંચાડતી સાધનાનો ઉપદેશ આપે છે.

સંદર્ભ

8.10 સુધી અંતકાળે સગુણ પરમ પુરુષના ધ્યાનનું વર્ણન થયું. અહીંથી 8.13 સુધી ભગવાન અક્ષર પદ અને ઓંકાર-ઉપાસનાની વિધિ કહે છે.

જીવન-બોધ

જીવનના બધા શ્રેષ્ઠ પ્રયત્નો — અધ્યયન, વૈરાગ્ય, સંયમ — એક જ લક્ષ્ય તરફ લઈ જાય છે. તમારા પ્રયત્નોને એ પરમ લક્ષ્ય સાથે જોડી રાખો, તો તે વેરવિખેર થતા નથી.

મુખ્ય શબ્દો

अक्षर
અવિનાશી પરમ તત્ત્વ
पद
પ્રાપ્ત કરવા યોગ્ય સ્થાન/લક્ષ્ય
यति
સંયમી, પ્રયત્નશીલ સંન્યાસી
ब्रह्मचर्य
સંયમ અને બ્રહ્મ-સાધનાનું જીવન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક