ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 1

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अर्जुन उवाच ।
किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम ।
अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

arjuna uvāca .
kiṃ tad brahma kimadhyātmaṃ kiṃ karma puruṣottama .
adhibhūtaṃ ca kiṃ proktamadhidaivaṃ kimucyate ॥

અર્થ

અર્જુને કહ્યું — હે પુરુષોત્તમ! તે બ્રહ્મ શું છે? અધ્યાત્મ શું છે? કર્મ શું છે? અધિભૂત કોને કહેવાયું છે અને અધિદૈવ કોને કહેવાય છે?

શબ્દાર્થ

  • किम् – શું છે
  • तत् – તે
  • ब्रह्म – બ્રહ્મ
  • अध्यात्मम् – અધ્યાત્મ
  • कर्म – કર્મ
  • पुरुषोत्तम – હે પુરુષોત્તમ
  • अधिभूतम् – અધિભૂત
  • च – અને
  • प्रोक्तम् – કહેવાયું છે
  • अधिदैवम् – અધિદૈવ
  • उच्यते – કહેવાય છે

અન્વય

अर्जुनः उवाच — पुरुषोत्तम, तत् ब्रह्म किम्? अध्यात्मं किम्? कर्म किम्? अधिभूतं च किं प्रोक्तम्? अधिदैवं किम् उच्यते?

સમજૂતી

સાતમા અધ્યાયને અંતે ભગવાને બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ, અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ જેવા શબ્દો કહ્યા હતા (7.29–30), જે અર્જુન માટે નવા હતા. જિજ્ઞાસુ શિષ્યની ઓળખ એ છે કે તે અધૂરી સમજ સાથે આગળ વધતો નથી. તેથી આઠમો અધ્યાય અર્જુનના પ્રશ્નોથી શરૂ થાય છે.

અર્જુન કુલ સાત પ્રશ્નો પૂછે છે, તેમાંથી પાંચ આ શ્લોકમાં છે. ‘તે બ્રહ્મ શું છે?’ — જેને જાણીને જીવ સંસારથી તરી જાય છે. ‘અધ્યાત્મ શું છે?’ — જીવની અંદરનું એ તત્ત્વ જેના પર બધું ટકેલું છે. ‘કર્મ શું છે?’ — જે ક્રિયાથી જન્મ-મરણનું ચક્ર ચાલે છે. ‘અધિભૂત’ અને ‘અધિદૈવ’ — સૃષ્ટિના ભૌતિક અને દૈવી પક્ષો. અર્જુન ‘પુરુષોત્તમ’ કહીને સંબોધે છે, કારણ કે તે જાણે છે કે જેને પૂછી રહ્યો છે તે જ આ બધાનો પરમ આધાર છે.

આ પ્રશ્નો પાછળ ઊંડી ચિંતા પણ છે. અર્જુન યુદ્ધના મેદાનની ધાર પર ઊભો છે, જ્યાં મૃત્યુ નજીક છે. તેથી તે જાણવા માગે છે કે જીવનની આ સમગ્ર રચનાનો સાર શું છે અને અંતિમ ક્ષણે શું કરવું જોઈએ. આગળનો શ્લોક એ જ પ્રશ્નને પૂર્ણ કરે છે.

શંકરાચાર્ય કહે છે કે ભગવાને આ શબ્દો વ્યાખ્યા વિના કહ્યા હતા, તેથી પ્રશ્નો ઊભા થયા; ઉત્તરમાં દરેક શબ્દનો નિશ્ચિત અર્થ સામે આવશે.

સંદર્ભ

સાતમા અધ્યાયના અંતિમ બે શ્લોકો (7.29–30)માં ભગવાને બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ, અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞનાં નામ લીધાં હતાં. અર્જુન તેમનો અર્થ પૂછે છે. ઉત્તર 8.3–4માં મળશે.

જીવન-બોધ

જે સમજાય નહીં તે નમ્રતાથી પૂછી લેવું એ જ્ઞાન તરફનું પહેલું પગલું છે. અધૂરી સમજ પર ચાલવાથી જીવનમાં પણ ગૂંચવણ થાય છે; સ્પષ્ટતા માટે પ્રશ્ન પૂછવો એ નબળાઈ નથી, શ્રદ્ધા અને ગંભીરતાની નિશાની છે.

મુખ્ય શબ્દો

ब्रह्म
પરમ, સર્વવ્યાપી, અવિનાશી તત્ત્વ
अध्यात्म
જીવનું આંતરિક સ્વરૂપ, આત્મા સંબંધી વિષય
अधिभूत
નાશવંત ભૌતિક જગત સાથે જોડાયેલો પક્ષ
अधिदैव
દેવતાઓ અને સૃષ્ટિ-શક્તિઓ સાથે જોડાયેલો પક્ષ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક