શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 30

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sādhibhūtādhidaivaṃ māṃ sādhiyajñaṃ ca ye viduḥ .
prayāṇakāle.api ca māṃ te viduryuktacetasaḥ ॥

અર્થ

જે લોકો મને અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ સહિત જાણે છે, તે યુક્તચિત્ત પુરુષો મૃત્યુ સમયે પણ મને જ જાણે (સ્મરે) છે.

શબ્દાર્થ

साधिभूताधिदैवम् – અધિભૂત અને અધિદૈવ સહિત
माम् – મને
साधियज्ञम् – અધિયજ્ઞ સહિત
च – અને
ये – જેઓ
विदुः – જાણે છે
प्रयाणकाले – પ્રયાણ (મૃત્યુ) સમયે
अपि – પણ
ते – તેઓ
युक्तचेतसः – યુક્ત (સ્થિર) ચિત્તવાળા

અન્વય

ये साधिभूताधिदैवं साधियज्ञं च मां विदुः, ते युक्तचेतसः प्रयाणकाले अपि च मां विदुः ।

સમજૂતી

સાતમા અધ્યાયનો આ અંતિમ શ્લોક ભગવાનના ‘સમગ્ર’ સ્વરૂપના જ્ઞાનને પૂર્ણ કરે છે અને એક અત્યંત મહત્ત્વના વિષય — મૃત્યુ સમયની સ્મૃતિ — તરફ સંકેત કરીને આઠમા અધ્યાયનું દ્વાર ખોલે છે.

ભગવાન ત્રણ વધુ શબ્દો ઉમેરે છે. ‘અધિભૂત’ — ભૌતિક જગત સંબંધી તત્ત્વ; ‘અધિદૈવ’ — દેવતાઓ અને સૃષ્ટિની દૈવી શક્તિઓ સંબંધી તત્ત્વ; ‘અધિયજ્ઞ’ — યજ્ઞ સંબંધી તત્ત્વ, એટલે કે સર્વ યજ્ઞો અને કર્મોના ભોક્તા. ગયા શ્લોકના બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ અને કર્મ સાથે આ છ શબ્દો મળીને બતાવે છે કે ભગવાન જ ભૌતિક જગત, દેવશક્તિઓ, જીવ, કર્મ અને પરમ સત્ય — સર્વમાં વ્યાપ્ત અને સર્વના આધાર છે. તેમની વિસ્તૃત વ્યાખ્યા ભગવાન 8.3–4માં કરશે.

જે આ સમગ્ર રૂપે ભગવાનને જાણે છે, તેમના માટે એક મહાન ફળ છે — ‘પ્રયાણકાલેઽપિ ચ માં તે વિદુર્યુક્તચેતસઃ’ — તેઓ મૃત્યુ સમયે પણ મને જાણે છે. મૃત્યુની ક્ષણ અત્યંત કઠિન હોય છે; શરીર પીડામાં હોય છે, ઇન્દ્રિયો શિથિલ થઈ જાય છે, મન ભય અને મોહથી ભરાઈ શકે છે. એ સમયે ભગવાનને યાદ રાખવા એ સામાન્ય વાત નથી. પરંતુ જેણે જીવનભર ભગવાનને સર્વમાં જોયા, તેની ‘યુક્તચેતસ્’ — સ્થિર ચેતના — અંત સમયે પણ તેમને ભૂલતી નથી.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે જેમનું ચિત્ત મારામાં સમાહિત છે, તેઓ મરણકાળે પણ મને જાણે છે. આ શ્લોક બતાવે છે કે મૃત્યુ સમયની સ્મૃતિ અચાનક આવતી નથી; તે જીવનભરના અભ્યાસનું ફળ છે. આ જ વિષય આઠમા અધ્યાયનું કેન્દ્ર બનશે, જ્યાં ભગવાન કહેશે — અંત સમયે જે જેનું સ્મરણ કરે છે, તે તેને જ પામે છે (8.5–6).

સંદર્ભ

7.29માં બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ અને કર્મને જાણનારા ભક્તોનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ ઉમેરીને અધ્યાય પૂરો કરે છે. આઠમા અધ્યાયની શરૂઆતમાં (8.1–2) અર્જુન આ જ સાત વિષયો — બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ, અધિભૂત, અધિદૈવ, અધિયજ્ઞ અને પ્રયાણકાળે જ્ઞાન — વિશે પ્રશ્ન કરે છે.

જીવન-બોધ

જીવનની અંતિમ ક્ષણની તૈયારી જીવનભર થાય છે. જે વાતનો આપણે રોજ અભ્યાસ કરીએ છીએ, તે જ સંકટ અને અંત સમયે મનમાં ઊપસે છે. તેથી આજથી જ રોજ થોડો સમય ઈશ્વરસ્મરણને આપો.

મુખ્ય શબ્દો

અધિભૂત: ભૌતિક, નશ્વર જગત સંબંધી તત્ત્વ
અધિદૈવ: દેવતાઓ અને દૈવી શક્તિઓ સંબંધી તત્ત્વ
અધિયજ્ઞ: સર્વ યજ્ઞોના અધિષ્ઠાતા અને ભોક્તા
પ્રયાણકાળ: મૃત્યુનો સમય, શરીર છોડવાની ક્ષણ
યુક્તચેતસ્: જેનું ચિત્ત ભગવાનમાં સ્થિર છે