ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 9

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कविं पुराणमनुशासितार-
मणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूप-
मादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kaviṃ purāṇamanuśāsitāraṃ aṇoraṇīyaṃsamanusmaredyaḥ .
sarvasya dhātāramacintyarūpaṃ ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastāt ॥

અર્થ

જે સાધક સર્વજ્ઞ, અનાદિ, સૌના નિયંતા, અણુથી પણ સૂક્ષ્મ, સૌના ધારણકર્તા, અચિંત્ય-સ્વરૂપ, સૂર્ય સમાન પ્રકાશમાન અને અજ્ઞાન-અંધકારથી પર એવા પરમ પુરુષનું નિરંતર સ્મરણ કરે છે (તે તેને પામે છે).

શબ્દાર્થ

  • कविम् – સર્વજ્ઞ, ક્રાંતદર્શી
  • पुराणम् – પુરાણ, અનાદિ
  • अनुशासितारम् – સૌના નિયંતા
  • अणोः अणीयांसम् – અણુથી પણ સૂક્ષ્મ
  • अनुस्मरेत् – નિરંતર સ્મરણ કરે
  • यः – જે
  • सर्वस्य धातारम् – સૌના ધારણ-પોષણ કરનાર
  • अचिन्त्यरूपम् – જેનું રૂપ ચિંતનથી પર છે
  • आदित्यवर्णम् – સૂર્ય સમાન તેજસ્વી
  • तमसः परस्तात् – અજ્ઞાન-અંધકારથી પર

અન્વય

यः कविं पुराणम् अनुशासितारम् अणोः अणीयांसम् सर्वस्य धातारम् अचिन्त्यरूपम् आदित्यवर्णं तमसः परस्तात् अनुस्मरेत् (सः तं याति) ।

સમજૂતી

આઠમા શ્લોકે કહ્યું કે અભ્યાસથી પરમ પુરુષનું ચિંતન કરવાનું છે. પ્રશ્ન ઊઠે કે ચિંતન કોનું કરવું? આ શ્લોક તે ધ્યાનનો વિષય આઠ વિશેષણોમાં રજૂ કરે છે. આ ગુણો એવા છે જેમના સહારે મન ભગવાનના સ્વરૂપને પકડી શકે.

‘કવિમ્’ — સર્વજ્ઞ, જે ત્રણે કાળને જુએ છે. ‘પુરાણમ્’ — અનાદિ, સૌથી પ્રાચીન. ‘અનુશાસિતારમ્’ — સમસ્ત જગતનું નિયમન કરનાર. ‘અણોરણીયાંસમ્’ — અણુથી પણ સૂક્ષ્મ; એટલો સૂક્ષ્મ કે સૌની અંદર અને સૌના હૃદયમાં રહેલો છે. તેનાથી તદ્દન વિરુદ્ધ ‘સર્વસ્ય ધાતારમ્’ — સૌનું ધારણ-પોષણ કરનાર, જે એટલો વિરાટ પણ છે કે બધાને ધારણ કરે છે. આમ તે એકસાથે સૂક્ષ્મતમ અને મહત્તમ છે.

‘અચિન્ત્યરૂપમ્’ — જેનું રૂપ પ્રાકૃત મન-બુદ્ધિથી વિચારી શકાતું નથી; તે ન સામાન્ય આકારમાં બંધાય છે, ન તર્કમાં. છતાં ‘આદિત્યવર્ણમ્’ — સૂર્ય સમાન તેજસ્વી; આ ઉપમા તેને ધ્યાન યોગ્ય પ્રકાશ-રૂપ બનાવે છે. અને ‘તમસઃ પરસ્તાત્’ — અજ્ઞાન અને માયાના અંધકારથી પર, જેને અંધકારનો સ્પર્શ નથી.

શંકરાચાર્ય આ વિશેષણોને નિર્ગુણ અને સગુણ બંને દૃષ્ટિએ વાંચે છે; રામાનુજ તેમને ભગવાનના દિવ્ય કલ્યાણ-ગુણો તરીકે જુએ છે. દૃષ્ટિ ગમે તે હોય, ઉદ્દેશ એક છે: સાધકનું મન વિરાટ, સૂક્ષ્મ અને પ્રકાશમય પરમ-તત્ત્વ પર ઠરે.

સંદર્ભ

8.8એ અભ્યાસયુક્ત ચિત્તથી પરમ પુરુષનું ધ્યાન કરવા કહ્યું. આ શ્લોક તે ધ્યાન માટે સ્વરૂપ-વર્ણન આપે છે. વાક્ય આગલા શ્લોક (8.10)માં પૂરું થાય છે, જ્યાં અંતકાળની વિધિ અને ફળ બતાવાય છે.

જીવન-બોધ

ધ્યાન માટે ઊંચો આદર્શ જોઈએ. ઈશ્વરને સર્વજ્ઞ, સૌના પાલનકર્તા અને પ્રકાશરૂપે યાદ કરવાથી મનમાં ભયની જગ્યાએ ભરોસો અને અંધકારની જગ્યાએ પ્રકાશ આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

कवि
ક્રાંતદર્શી, સર્વજ્ઞ
अणोरणीयान्
અણુથી સૂક્ષ્મ — સૌની અંદર વ્યાપ્ત
अचिन्त्यरूप
જેનું સ્વરૂપ મન-બુદ્ધિની પકડથી પર છે
आदित्यवर्ण
સૂર્ય જેવું સ્વયંપ્રકાશી તેજ

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક