ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 4

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम् ।
अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhibhūtaṃ kṣaro bhāvaḥ puruṣaścādhidaivatam .
adhiyajño.ahamevātra dehe dehabhṛtāṃ vara ॥

અર્થ

હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ! નાશવંત પદાર્થ અધિભૂત છે, પુરુષ અધિદૈવ છે, અને આ શરીરમાં હું પોતે જ અધિયજ્ઞ છું.

શબ્દાર્થ

  • अधिभूतम् – અધિભૂત
  • क्षरः – નાશવંત
  • भावः – પદાર્થ, ભાવ
  • पुरुषः – પુરુષ, વિરાટ/હિરણ્યગર્ભ
  • च – અને
  • अधिदैवतम् – અધિદૈવ
  • अधियज्ञः – અધિયજ્ઞ
  • अहम् एव – હું જ
  • अत्र देहे – અહીં દેહમાં
  • देहभृतां वर – હે દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ

અન્વય

देहभृतां वर, क्षरः भावः अधिभूतम्; पुरुषः च अधिदैवतम्; अत्र देहे अहम् एव अधियज्ञः ।

સમજૂતી

આ શ્લોકમાં બાકીના ત્રણ શબ્દોની વ્યાખ્યા અપાઈ છે. ‘અધિભૂત’ એટલે ‘ક્ષર’ અર્થાત્ નાશવંત ભાવ — જન્મતું, બદલાતું અને મટી જતું સમગ્ર ભૌતિક જગત. શરીર, પદાર્થ અને પંચમહાભૂતોથી બનેલું બધું જ અધિભૂતમાં આવે છે. પ્રાણીઓના સંદર્ભમાં, જેના પર કર્મનું ફળ પ્રગટ થાય છે તે બધી બદલાતી વસ્તુઓ.

‘અધિદૈવ’ને અહીં ‘પુરુષ’ કહ્યો છે. શંકરાચાર્ય અનુસાર એ આદિપુરુષ હિરણ્યગર્ભ છે, જે બધી ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવોનું સમષ્ટિ-રૂપ છે; બીજા શબ્દોમાં, સૃષ્ટિ અને આપણી ઇન્દ્રિયોને ચલાવતી ચેતન શક્તિઓ. રામાનુજ અહીં પુરુષને બ્રહ્મા આદિ દેવોના અધિપતિ તરીકે જુએ છે. બંને ભૌતિક પદાર્થથી ઉપરના એ દૈવી સ્તરની વાત કરે છે જે જગતનું સંચાલન કરે છે.

સૌથી મહત્ત્વનું વાક્ય અંતે છે — ‘અધિયજ્ઞોઽહમેવાત્ર દેહે’, યજ્ઞનો અધિષ્ઠાતા હું જ છું, આ જ શરીરમાં. આ અર્જુનના પ્રશ્નનો ઉત્તર છે કે તે દેહમાં કેવી રીતે છે. ભગવાન જ અંતર્યામી સાક્ષીરૂપે દરેક કર્મ અને ઉપાસનાને સ્વીકારે છે અને ફળ આપે છે. શરીરમાં જે કંઈ થાય છે તેના અંતિમ સાક્ષી અને સ્વામી તેઓ જ છે.

સંબોધન ‘દેહભૃતાં વર’ પણ અર્થપૂર્ણ છે: દેહધારી હોવા છતાં તું તે અંતર્યામીને જાણી શકે છે, તેથી જ તું શ્રેષ્ઠ છે.

સંદર્ભ

8.3માં બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ અને કર્મની વ્યાખ્યા થઈ હતી. આ શ્લોકમાં બાકીના ત્રણ પ્રશ્નો — અધિભૂત, અધિદૈવ, અધિયજ્ઞ — નો ઉત્તર પૂરો થાય છે. આગલા શ્લોકથી મૃત્યુ સમયના સ્મરણનો પ્રશ્ન લેવાય છે.

જીવન-બોધ

નાશવંત વસ્તુઓમાં ગૂંચવાવું વ્યર્થ છે, કારણ કે તે બદલાય છે. દરેક કર્મના સાક્ષી અને સ્વામી તરીકે અંદર બેઠેલા પરમાત્મા છે, એ ભાવ રાખવાથી જીવનમાં સજાગતા અને શુદ્ધિ આવે છે.

મુખ્ય શબ્દો

अधिभूत
નાશવંત પંચભૂત-જગત, બધા પરિવર્તનશીલ પદાર્થો
अधिदैव
આદિ પુરુષ/હિરણ્યગર્ભ; ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતા
अधियज्ञ
યજ્ઞનો સ્વામી — સ્વયં ભગવાન, દેહમાં અંતર્યામી
देहभृतां वर
દેહધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ — અર્જુન

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક