ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 2

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: અર્જુન

સંસ્કૃત શ્લોક

अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन्मधुसूदन ।
प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

adhiyajñaḥ kathaṃ ko.atra dehe.asminmadhusūdana .
prayāṇakāle ca kathaṃ jñeyo.asi niyatātmabhiḥ ॥

અર્થ

હે મધુસૂદન! અહીં આ શરીરમાં અધિયજ્ઞ કોણ છે અને તે કેવી રીતે છે? અને અંતકાળે સંયમી ચિત્તવાળા લોકો આપને કેવી રીતે જાણી શકે છે?

શબ્દાર્થ

  • अधियज्ञः – અધિયજ્ઞ
  • कथम् – કેવી રીતે
  • कः – કોણ
  • अत्र – અહીં
  • देहे अस्मिन् – આ શરીરમાં
  • मधुसूदन – હે મધુસૂદન
  • प्रयाणकाले – પ્રયાણ (મૃત્યુ) સમયે
  • च – અને
  • ज्ञेयः असि – જાણવા યોગ્ય છો
  • नियतात्मभिः – સંયમી ચિત્તવાળા દ્વારા

અન્વય

मधुसूदन, अत्र अस्मिन् देहे अधियज्ञः कः, कथं (च)? प्रयाणकाले च नियतात्मभिः कथं ज्ञेयः असि?

સમજૂતી

અર્જુનના સાત પ્રશ્નોમાંથી પહેલા પાંચ આગલા શ્લોકમાં હતા; અહીં બાકીના બે છે. પહેલો — અધિયજ્ઞ કોણ છે અને ‘આ દેહમાં’ કેવી રીતે રહેલો છે? બીજો, વધુ વ્યવહારુ — મૃત્યુની ક્ષણે સંયમી સાધકો આપને કેવી રીતે સ્મરે અને જાણે છે?

‘અધિયજ્ઞ’ શબ્દ યજ્ઞના અધિષ્ઠાતાનો નિર્દેશ કરે છે — જે યજ્ઞનું ફળ આપે છે. અર્જુન પૂછે છે કે તે આ દેહમાં કેવી રીતે છે; શું તે કોઈ બાહ્ય દેવતા છે કે દેહની અંદર જ રહેલી કોઈ સત્તા? આ પ્રશ્ન એ ભાવ સાથે જોડાયેલો છે કે આપણું દરેક કર્મ એક પ્રકારનો યજ્ઞ છે, તો તેનો સ્વામી કોણ?

બીજો પ્રશ્ન સમગ્ર અધ્યાયનું કેન્દ્ર બને છે. ‘પ્રયાણકાળે’ — શરીરમાંથી પ્રસ્થાનનો સમય. જીવનભરની સાધનાની ખરી કસોટી એ જ ક્ષણે થાય છે, જ્યારે શરીર, ઇન્દ્રિયો અને મન બધું શિથિલ થતું હોય. ‘નિયતાત્મભિઃ’ સૂચવે છે કે જેમણે અગાઉથી મનને સાધ્યું હોય તે જ એ ક્ષણે ભગવાનને જાણી શકે. રામાનુજ આને એ રીતે સમજે છે કે અંતકાળે ભગવાનનું ધ્યાન કયા ઉપાયથી શક્ય બને.

આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન પહેલાં વ્યાખ્યાઓ આપશે (8.3–4), અને પછી આ બીજા પ્રશ્નનો ઉત્તર વિસ્તારથી (8.5થી).

સંદર્ભ

આ અર્જુનના પ્રશ્નોનો ઉત્તરાર્ધ છે. આગલા શ્લોકમાં પાંચ શબ્દોના અર્થ પૂછ્યા હતા; અહીં અધિયજ્ઞ અને મૃત્યુ સમયના સ્મરણનો પ્રશ્ન છે, જેનો ઉત્તર આગળ અધ્યાયનો મુખ્ય વિષય બને છે.

જીવન-બોધ

સાધનાની કિંમત એ છે કે અંતકાળે આપણું મન ક્યાં ટકે છે. તેથી આજથી જ મનને સંયમ અને સ્મરણનો અભ્યાસ કરાવવો, જેથી નિર્ણાયક ક્ષણે તે સાથ આપે.

મુખ્ય શબ્દો

अधियज्ञ
યજ્ઞનો અધિષ્ઠાતા, યજ્ઞફળનો સ્વામી
प्रयाणकाल
દેહ છોડવાનો અંતિમ સમય
नियतात्मा
જેણે મન-ઇન્દ્રિયો વશ કરી છે
मधुसूदन
શ્રીકૃષ્ણનું નામ; મધુ દૈત્યનો સંહાર કરનાર

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક