ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 3

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

श्रीभगवानुवाच ।
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते ।
भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

śrībhagavānuvāca .
akṣaraṃ brahma paramaṃ svabhāvo.adhyātmamucyate .
bhūtabhāvodbhavakaro visargaḥ karmasaṃjñitaḥ ॥

અર્થ

શ્રીભગવાને કહ્યું — જે પરમ અવિનાશી તત્ત્વ છે તે બ્રહ્મ છે; જીવનો પોતાનો સ્વભાવ અધ્યાત્મ કહેવાય છે; અને પ્રાણીઓના અસ્તિત્વને ઉત્પન્ન કરનાર ત્યાગ-રૂપ (યજ્ઞીય) વ્યાપાર ‘કર્મ’ કહેવાય છે.

શબ્દાર્થ

  • श्रीभगवान् उवाच – શ્રીભગવાને કહ્યું
  • अक्षरम् – અવિનાશી
  • ब्रह्म – બ્રહ્મ
  • परमम् – પરમ
  • स्वभावः – સ્વભાવ, જીવનું પોતાનું સ્વરૂપ
  • अध्यात्मम् – અધ્યાત્મ
  • उच्यते – કહેવાય છે
  • भूतभावोद्भवकरः – પ્રાણીઓના ભાવ/અસ્તિત્વને ઉત્પન્ન કરનાર
  • विसर्गः – વિસર્ગ — ત્યાગ, દેવો માટે આહુતિ/સૃષ્ટિપ્રેરણા
  • कर्मसंज्ञितः – ‘કર્મ’ નામથી ઓળખાતો

અન્વય

श्रीभगवान् उवाच — परमम् अक्षरं ब्रह्म (उच्यते); स्वभावः अध्यात्मम् उच्यते; भूतभावोद्भवकरः विसर्गः कर्मसंज्ञितः (अस्ति)।

સમજૂતી

અધ્યાયના આરંભે અર્જુને સાત પ્રશ્નો પૂછ્યા હતા: બ્રહ્મ શું છે, અધ્યાત્મ શું છે, કર્મ શું છે, અધિભૂત શું છે, અધિદૈવ શું છે, અધિયજ્ઞ કોણ છે, અને મૃત્યુ સમયે ભગવાનનું સ્મરણ કેવી રીતે કરવું. પ્રભુ પોતાનો ઉત્તર પહેલા ત્રણથી શરૂ કરે છે, અને બહુ કરકસરથી. “અક્ષર જ પરમ બ્રહ્મ છે; પોતાનો સ્વભાવ અધ્યાત્મ કહેવાય છે; અને પ્રાણીઓને ઉત્પન્ન કરનાર તથા પોષનાર યજ્ઞરૂપ વિસર્ગ કર્મ કહેવાય છે.”

દરેક પદને ક્રમથી લો. બ્રહ્મને ‘અક્ષર’, જે નાશ પામતું નથી, અને ‘પરમમ્’, સર્વોચ્ચ, કહ્યું છે. જે કંઈ બદલાય છે, શરીરથી પર્વત અને તારા સુધી, તે નશ્વર છે; સર્વોચ્ચ સત્ય એ છે જે બધું બદલાય તો પણ ટકી રહે છે. અધ્યાત્મ ‘સ્વભાવ’ છે, વ્યક્તિનું પોતાનું મૂળ સ્વરૂપ. શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે તે દરેક શરીરમાં આત્મા રૂપે ઉપસ્થિત એ જ ચૈતન્ય છે, જેને માણસ પોતાનું માને છે. કર્મ ‘વિસર્ગ’ છે, યજ્ઞરૂપ ત્યાગ કે અર્પણ, જેનાથી પ્રાણીઓ જન્મે છે અને વધે છે.

આચાર્યો પોતપોતાના ભારથી જુદા છે. શંકરાચાર્ય બ્રહ્મને નિર્વિશેષ, અપરિવર્તનશીલ સત્ય, અધ્યાત્મને દરેક શરીરમાં પ્રવેશેલો આત્મા, અને કર્મને વૈદિક યજ્ઞ-કર્મ માને છે જે પ્રાણીઓના ચક્રને ટકાવે છે, જેમ 3.14માં છે. રામાનુજ અક્ષરને અવિકારી ભગવાન, અધ્યાત્મને જીવાત્મા, કારણ કે આત્મા પણ શરીરની “અંદર” છે, અને કર્મને એ ક્રિયા તરીકે લે છે જેનાથી પ્રાણીઓનું પોષણ થાય છે અને જગત આગળ વધે છે. મધ્વાચાર્ય પરમ બ્રહ્મને વિષ્ણુ અને બાકીનાને જીવો તથા સૃષ્ટિ સાથેના તેમના સંબંધો અને તેમની શક્તિઓ માને છે.

અહીં અર્જુનનો પ્રશ્ન કેમ મહત્ત્વનો છે? કારણ કે આ અધ્યાયનું શિક્ષણ મૃત્યુ સમયે શું સ્મરણ કરવું તે વિશે છે, અને પરમને સ્મરણ કરતાં પહેલાં જાણવું પડે કે પરમ શું છે, આત્મા શું છે અને કર્મ તેમને કેવી રીતે જોડે છે. આ વ્યાખ્યાઓ વિના “ભગવાનનું સ્મરણ” માત્ર એક શબ્દપ્રયોગ બની શકે. તેમની સાથે તે એક સ્પષ્ટ ધ્યેય બની જાય છે: બધી નશ્વર વસ્તુઓથી પર અવિનાશીને ઓળખવું, પોતાના સ્વભાવને તેનો જ માનવો, અને કર્મને અર્પણ રૂપે જોવું.

વ્યવહારમાં શ્લોક એક સરળ જિજ્ઞાસાનું આમંત્રણ આપે છે: મારા જીવનમાં શું વીતી જનારું છે અને શું ટકી રહે છે? મારાં કયાં કર્મ અર્પણ છે અને કયાં ઝૂંટવી લેવા જેવાં? આ શ્લોક 8.4ની ભૂમિકા બનાવે છે, જે અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞનું વર્ણન કરે છે, અને 2.17માં પણ ગુંજે છે, જે અવિનાશી સર્વવ્યાપી સત્ય વિશે છે, તથા 3.9થી 3.16માં, જે યજ્ઞના ચક્ર વિશે છે.

સંદર્ભ

8.1ના અર્જુનના પ્રશ્નોના પહેલા ત્રણ શબ્દો — બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ — નો અહીં ઉત્તર અપાય છે. બાકીના ત્રણ (અધિભૂત, અધિદૈવ, અધિયજ્ઞ) આગલા શ્લોકમાં સમજાવાશે.

જીવન-બોધ

જીવનની દરેક ક્રિયા ત્યારે જ સાચું કર્મ બને છે જ્યારે તેમાં અર્પણ અને ત્યાગનો ભાવ હોય. અંદરના અવિનાશી સ્વરૂપને ઓળખવું અને કર્મને સેવા તથા આહુતિભાવથી કરવું, એ જ અધ્યાત્મનું વ્યવહારુ રૂપ છે.

મુખ્ય શબ્દો

अक्षर ब्रह्म
પરમ અવિનાશી સત્તા જે કદી ક્ષીણ થતી નથી
स्वभाव
દરેક જીવનું આંતરિક સ્વરૂપ; શંકર અનુસાર બ્રહ્મનું જ જીવ-રૂપે હોવું
अध्यात्म
આત્માને આધારે થતો વિષય/જ્ઞાન
विसर्ग
યજ્ઞમાં આહુતિ-રૂપ ત્યાગ, જેનાથી ભૂતોની ઉત્પત્તિ અને પોષણ થાય છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક