ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 8, શ્લોક 5

અધ્યાય 8 – અક્ષરબ્રહ્મયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् ।
यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

antakāle ca māmeva smaranmuktvā kalevaram .
yaḥ prayāti sa madbhāvaṃ yāti nāstyatra saṃśayaḥ ॥

અર્થ

જે મનુષ્ય અંતકાળે માત્ર મારું જ સ્મરણ કરતો શરીર છોડીને જાય છે, તે મારા સ્વરૂપને પામે છે; એમાં કોઈ સંશય નથી.

શબ્દાર્થ

  • अन्तकाले – અંતકાળે
  • च – અને
  • माम् एव – મને જ
  • स्मरन् – સ્મરણ કરતો
  • मुक्त्वा – છોડીને
  • कलेवरम् – શરીરને
  • यः – જે
  • प्रयाति – પ્રયાણ કરે છે
  • सः – તે
  • मद्भावम् – મારા ભાવ/સ્વરૂપને
  • याति – પામે છે
  • न अस्ति अत्र संशयः – આમાં કોઈ સંશય નથી

અન્વય

यः च अन्तकाले मामेव स्मरन् कलेवरं मुक्त्वा प्रयाति, सः मद्भावं याति; अत्र संशयः न अस्ति ।

સમજૂતી

આ અર્જુનના છેલ્લા પ્રશ્નનો પ્રભુનો સીધો ઉત્તર છે કે મૃત્યુ સમયે તેમને કેવી રીતે જાણવા. “જે અંતકાળે મને જ સ્મરણ કરતાં શરીર છોડીને જાય છે તે મારા ભાવને પામે છે; તેમાં કોઈ સંશય નથી.” વચન બહુ આત્મવિશ્વાસથી આપ્યું છે: ‘નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ’, કોઈ શંકા નથી.

‘અન્તકાલે’, એટલે અંત સમયે, અને ‘મામેવ સ્મરન્’, એટલે મને જ સ્મરણ કરતાં, પદો શ્લોકનું હૃદય છે. ગીતા એમ નથી કહેતી કે અંતિમ ક્ષણે માત્ર પ્રભુનું નામ બોલી દેવું મોક્ષની ખાતરી છે. તે કહે છે કે જે તે સમયે ખરેખર સ્મરણમાં લીન છે તે નિશ્ચિતપણે પ્રભુના પોતાના ભાવને, તેમના સ્વરૂપને, પામે છે. અને જેમ આગળના શ્લોકો સમજાવશે, મૃત્યુ સમયે જે સ્મરણ થાય છે તે મનસ્વી નથી, આખા જીવનનું ફળ છે.

શંકરાચાર્ય સમજાવે છે કે પ્રાપ્ત થતી અવસ્થા પ્રભુનું પોતાનું સ્વરૂપ, વિષ્ણુનું પરમ પદ છે, અને શ્લોક ધ્યાનમાં લાગેલા સાધક માટે અંતિમ વિચારનું મહત્ત્વ બતાવે છે. રામાનુજ ‘મદ્ભાવમ્’ને પ્રભુ જેવા સ્વરૂપની પ્રાપ્તિ માને છે, બંધનથી મુક્ત અને જ્ઞાન તથા આનંદના ગુણોથી સંપન્ન, જે મુક્ત જીવની વિશેષતા છે, જ્યારે સેવક બની રહે છે. મધ્વાચાર્ય માને છે કે તેનો અર્થ પ્રભુના લોક અને સંગતમાં પહોંચવું છે, જે ભક્તની પરમ અવસ્થા છે.

અંતિમ વિચારના મહત્ત્વનો એક સ્વાભાવિક આધાર છે. જે માણસ આખું જીવન કામ, પરિવાર કે રમતમાં લીન રહ્યો છે તે ઘણી વાર જુએ છે કે અંતે મન એ જ વસ્તુઓ તરફ જાય છે. હોસ્પિટલના કર્મચારીઓ કહે છે કે મરતા લોકો ઘણી વાર એની વાત કરે છે જેને તેમણે સૌથી વધુ ચાહ્યું, માતા, બાળકો, બગીચો કે કોઈ દેવતા. એટલે ગીતા કોઈ ગોખેલા સૂત્રની નહીં, પણ એ મનની વાત કરે છે જેને વર્ષોમાં એટલું તાલીમબદ્ધ કર્યું છે કે તે સૌથી મોટી ઉથલપાથલમાં પણ પ્રભુ તરફ પાછું ફરે.

આ શ્લોકનો દુરુપયોગ જીવનના અંત સુધી ભક્તિ મુલતવી રાખવાના બહાના તરીકે ન થવો જોઈએ. આગળના શ્લોકો ભાર મૂકે છે કે અંતિમ વિચાર આખા જીવનની ટેવમાંથી આવે છે. આ જ શીખ 2.72માં છે, જ્યાં અંત સમયે પણ આત્મામાં દૃઢ સ્થિતિ બ્રહ્માનંદ આપે છે, અને 8.10માં, એના માટે જે મૃત્યુ સમયે ભક્તિથી પ્રાણને ભ્રમરોની વચ્ચે સ્થિર કરે છે. ડહાપણની ટેવ એ છે કે સ્મરણનો અભ્યાસ રોજ, નાની નાની રીતે કરવો, જેથી તે સૌથી જરૂરી સમયે સ્વાભાવિક રીતે આવે.

સંદર્ભ

8.2માં અર્જુને પૂછ્યું હતું કે અંતકાળે ભગવાન કેવી રીતે જાણી શકાય. આ તેનો સીધો ઉત્તર છે, જેનો વિસ્તાર આગળના શ્લોકો (8.6–8)માં થાય છે.

જીવન-બોધ

જીવનનો દરેક દિવસ તે અંતિમ ક્ષણની તૈયારી છે. રોજ થોડો સમય ઈશ્વરનું સ્મરણ કરતા શીખો, જેથી મન સ્વાભાવિક રીતે એ તરફ વળતાં શીખી જાય.

મુખ્ય શબ્દો

अन्तकाल
મૃત્યુની ક્ષણ, જ્યારે દેહ છૂટે છે
कलेवर
શરીર (જે નાશ પામવાનું છે)
मद्भाव
મારું સ્વરૂપ, મારી સ્થિતિ
स्मरण
ચિત્તનું ભગવાનમાં લાગવું

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક