શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 25

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

nāhaṃ prakāśaḥ sarvasya yogamāyāsamāvṛtaḥ .
mūḍho.ayaṃ nābhijānāti loko māmajamavyayam ॥

અર્થ

પોતાની યોગમાયાથી ઢંકાયેલો હું સૌ સમક્ષ પ્રગટ થતો નથી; તેથી આ મોહિત સંસાર મને અજન્મા અને અવિનાશી પરમાત્માને જાણતો નથી.

શબ્દાર્થ

न – નહીં
अहम् – હું
प्रकाशः – પ્રગટ
सर्वस्य – સૌ માટે
योगमायासमावृतः – યોગમાયાથી ઢંકાયેલો
मूढः – મોહિત, અજ્ઞાની
अयम् – આ
अभिजानाति – જાણે છે
लोकः – સંસાર, લોકો
माम् – મને
अजम् – અજન્મા
अव्ययम् – અવિનાશી

અન્વય

योगमायासमावृतः अहं सर्वस्य प्रकाशः न (भवामि); अयं मूढः लोकः अजम् अव्ययं मां न अभिजानाति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે અજ્ઞાની લોકો તેમને સાધારણ મનુષ્ય માની લે છે. હવે તેઓ તેનું કારણ બતાવે છે — ‘યોગમાયાસમાવૃતઃ’ — હું મારી યોગમાયાથી ઢંકાયેલો રહું છું. ‘યોગમાયા’ ભગવાનની એ વિશેષ શક્તિ છે જેનાથી તેઓ પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપને છુપાવીને સાધારણ રૂપે પ્રગટ થાય છે.

ભગવાન પોતાને છુપાવે છે કેમ? જો તેઓ સૌ સમક્ષ પોતાના પૂર્ણ ઐશ્વર્યમાં પ્રગટ થઈ જાય, તો ભક્તિ અને સ્વતંત્ર પસંદગીનો કોઈ અર્થ ન રહે. લોકો ભય કે લાચારીથી નમશે, પ્રેમથી નહીં. તેથી ભગવાન એક પડદો રાખે છે, જે માત્ર શ્રદ્ધા, ભક્તિ અને શુદ્ધ હૃદયથી હટે છે. જેમ સૂર્ય વાદળોથી ઢંકાયો હોય, તો લોકો કહે છે ‘સૂર્ય નથી’, જ્યારે સૂર્ય તો ત્યાં જ છે; વાદળો આપણી દૃષ્ટિને ઢાંકે છે, સૂર્યને નહીં.

‘મૂઢોઽયં નાભિજાનાતિ લોકો મામજમવ્યયમ્’ — આ મોહિત સંસાર મને અજન્મા અને અવિનાશીને જાણતો નથી. ભગવાન ‘અજ’ છે — તેમનો વાસ્તવિક જન્મ થતો નથી; અને ‘અવ્યય’ છે — તેમનો ક્ષય થતો નથી. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન સૌ માટે પ્રગટ નથી, માત્ર પોતાના કેટલાક ભક્તો માટે પ્રગટ છે; યોગમાયા એટલે ત્રણે ગુણોનો સંયોગ, જે તેમના સંકલ્પને અધીન છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે ભગવાન પોતાનું મનુષ્યરૂપ ધારણ કરવા છતાં તેના સાધારણ હોવાના આવરણથી પોતાના દિવ્ય સ્વરૂપને અભક્તોથી છુપાવી રાખે છે.

આ શ્લોક બતાવે છે કે ભગવાનને જોવામાં નિષ્ફળતા તેમની ગેરહાજરી નથી, આપણી દૃષ્ટિનો દોષ છે.

સંદર્ભ

7.24માં કહ્યું કે અજ્ઞાની ભગવાનને સાધારણ વ્યક્તિ માને છે; આ શ્લોક તેનું કારણ — યોગમાયાનું આવરણ — બતાવે છે. આગળના શ્લોક (7.26)માં ભગવાન કહે છે કે તેઓ ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યનાં સર્વ પ્રાણીઓને જાણે છે, પણ તેમને કોઈ જાણતું નથી.

જીવન-બોધ

ઈશ્વરનો અનુભવ ન થવો એ તેમની ગેરહાજરીનો પુરાવો નથી. જેમ વાદળ હટતાં સૂર્ય દેખાય છે, તેમ મનનાં આવરણ — અહંકાર, ઇચ્છાઓ, સંદેહ — હટાવવાનો પ્રયત્ન કરો; સત્ય પોતે પ્રગટ થશે.

મુખ્ય શબ્દો

યોગમાયા: ભગવાનની એ શક્તિ જેનાથી તેઓ પોતાનું દિવ્ય સ્વરૂપ છુપાવે છે
સમાવૃત: પૂરેપૂરું ઢંકાયેલું
અજ: અજન્મા
મૂઢ: મોહિત, અજ્ઞાની