શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 20

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

kāmaistaistairhṛtajñānāḥ prapadyante.anyadevatāḥ .
taṃ taṃ niyamamāsthāya prakṛtyā niyatāḥ svayā ॥

અર્થ

વિવિધ કામનાઓ દ્વારા જેમનું જ્ઞાન હરી લેવાયું છે, તે લોકો પોતપોતાના સ્વભાવથી પ્રેરાઈને, તે તે નિયમોનું પાલન કરતાં બીજા દેવતાઓનું શરણ લે છે.

શબ્દાર્થ

कामैः – કામનાઓ દ્વારા
तैः तैः – તે તે (વિવિધ)
हृतज्ञानाः – જેમનું જ્ઞાન હરી લેવાયું
प्रपद्यन्ते – શરણ લે છે
अन्यदेवताः – બીજા દેવતાઓનું
तम् तम् – તે તે
नियमम् – નિયમ, વિધિ
आस्थाय – પાલન કરીને, અપનાવીને
प्रकृत्या – સ્વભાવથી
नियताः – પ્રેરિત, બંધાયેલા
स्वया – પોતાના

અન્વય

तैः तैः कामैः हृतज्ञानाः (जनाः) स्वया प्रकृत्या नियताः तं तं नियमम् आस्थाय अन्यदेवताः प्रपद्यन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને એ દુર્લભ મહાત્માનું વર્ણન કર્યું જે ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ જાણીને તેમનું શરણ લે છે. હવે તેઓ બતાવે છે કે મોટા ભાગના લોકો એવું કેમ કરતા નથી અને બીજા માર્ગો પર કેમ ચાલે છે.

‘કામૈસ્તૈસ્તૈર્હૃતજ્ઞાનાઃ’ — વિવિધ કામનાઓએ તેમનો વિવેક હરી લીધો છે. કોઈને ધન જોઈએ, કોઈને સંતાન, કોઈને રોગમાંથી મુક્તિ, કોઈને શત્રુ પર વિજય, કોઈને સ્વર્ગ. આ કામનાઓ એટલી પ્રબળ હોય છે કે તે પરમ સત્યની શોધને ઢાંકી દે છે. વ્યક્તિ વિચારે છે — મારે ભગવાનનું શું કામ, મારે તો બસ આ એક વસ્તુ જોઈએ.

એવા લોકો ‘પ્રપદ્યન્તેઽન્યદેવતાઃ’ — બીજા દેવતાઓનું શરણ લે છે, એમ વિચારીને કે અમુક દેવતા અમુક ફળ જલદી આપશે. તેઓ ‘તં તં નિયમમાસ્થાય’ — તે તે દેવતાની પૂજાના વિશેષ નિયમો, વ્રતો, અનુષ્ઠાનો અપનાવે છે. અને આ બધું તેઓ ‘પ્રકૃત્યા નિયતાઃ સ્વયા’ — પોતાના સ્વભાવ અને પૂર્વ સંસ્કારોથી પ્રેરાઈને કરે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘પ્રકૃતિ’ એટલે પૂર્વજન્મોમાં મેળવેલા સંસ્કારવિશેષ.

ધ્યાન આપવા જેવું છે કે ભગવાન અહીં દેવતાઓની નિંદા કરતા નથી. દેવતાઓ પણ ભગવાનની જ શક્તિઓ અને વિભૂતિઓ છે. સમસ્યા ઉપાસનામાં નહીં, તેની પાછળના હેતુમાં છે — જ્યારે પૂજા માત્ર મર્યાદિત સાંસારિક ફળ માટે હોય અને પરમ સત્યની ઉપેક્ષા થાય. આગળના શ્લોકોમાં ભગવાન બતાવે છે કે તેઓ એવા ઉપાસકો સાથે પણ કેટલી ઉદારતાથી વર્તે છે.

સંદર્ભ

7.19માં ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ જાણનાર દુર્લભ મહાત્માનું વર્ણન હતું. આ શ્લોક એવા લોકો વિશે છે જેઓ કામનાઓને કારણે બીજા દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે. આગળના શ્લોક (7.21)માં ભગવાન કહે છે કે તેઓ એવા ભક્તોની શ્રદ્ધાને પણ સ્થિર કરે છે.

જીવન-બોધ

તમારી પ્રાર્થનાઓ અને પૂજાની પાછળના હેતુને ચકાસો. શું તમે માત્ર કંઈક મેળવવા ઈશ્વર પાસે જાઓ છો? માગવું ખોટું નથી, પરંતુ તેનાથી આગળ વધીને ઈશ્વરને જ ઇચ્છતાં શીખો — ત્યારે જ પૂજા સાચા જ્ઞાનનું દ્વાર બને છે.

મુખ્ય શબ્દો

હૃતજ્ઞાન: જેનો વિવેક (કામનાઓએ) હરી લીધો
અન્યદેવતા: પરમેશ્વરથી ભિન્ન માનીને પૂજાતા દેવતાઓ
નિયમ: ઉપાસનાની વિશેષ વિધિ, વ્રત, અનુષ્ઠાન
પ્રકૃતિ: સ્વભાવ, પૂર્વજન્મના સંસ્કાર