શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 29

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

jarāmaraṇamokṣāya māmāśritya yatanti ye .
te brahma tadviduḥ kṛtsnamadhyātmaṃ karma cākhilam ॥

અર્થ

જે લોકો ઘડપણ અને મૃત્યુથી મુક્તિ માટે મારો આશ્રય લઈને પ્રયત્ન કરે છે, તેઓ એ બ્રહ્મને, સંપૂર્ણ અધ્યાત્મને અને સમસ્ત કર્મને જાણી લે છે.

શબ્દાર્થ

जरामरणमोक्षाय – ઘડપણ અને મૃત્યુથી છુટકારા માટે
माम् – મારો
आश्रित्य – આશ્રય લઈને
यतन्ति – પ્રયત્ન કરે છે
ये – જેઓ
ते – તેઓ
ब्रह्म – બ્રહ્મને
तत् – તે
विदुः – જાણે છે
कृत्स्नम् – સંપૂર્ણ
अध्यात्मम् – અધ્યાત્મને, આત્મા સંબંધી તત્ત્વને
कर्म – કર્મને
च – અને
अखिलम् – સમસ્ત

અન્વય

ये जरामरणमोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति, ते तत् ब्रह्म, कृत्स्नम् अध्यात्मम्, अखिलं कर्म च विदुः ।

સમજૂતી

અધ્યાયના અંતિમ બે શ્લોકોમાં ભગવાન પોતાના ભક્તોને મળતા પૂર્ણ જ્ઞાનનું વર્ણન કરે છે, અને સાથે જ કેટલાક એવા પારિભાષિક શબ્દો રજૂ કરે છે જેની વ્યાખ્યા આઠમા અધ્યાયમાં થશે.

‘જરામરણમોક્ષાય મામાશ્રિત્ય યતન્તિ યે’ — જેઓ જરા (ઘડપણ) અને મરણથી મુક્તિ માટે મારો આશ્રય લઈને પ્રયત્ન કરે છે. જીવનની સૌથી ઊંડી પીડાઓ — ઘડપણ, રોગ, મૃત્યુ — શરીર સાથે જોડાયેલી છે. જે તેમનાથી ખરેખર મુક્ત થવા ઇચ્છે છે, તેણે શરીરથી પરના સત્યની શોધ કરવી પડે છે. પરંતુ આ પ્રયત્ન માત્ર પોતાના બળે નહીં, ‘મામાશ્રિત્ય’ — ભગવાનનો આશ્રય લઈને કરાય છે. આ જ 7.14ની શરણાગતિ છે.

એવા સાધકો ત્રણ વાત પૂર્ણપણે જાણી લે છે. ‘તદ્ બ્રહ્મ’ — એ પરમ બ્રહ્મને, જે સર્વનું મૂળ છે. ‘કૃત્સ્નમ્ અધ્યાત્મમ્’ — સંપૂર્ણ અધ્યાત્મને, એટલે કે પોતાની અંદરના આત્મતત્ત્વને. ‘કર્મ ચાખિલમ્’ — સમસ્ત કર્મને, એટલે કે સૃષ્ટિની પ્રક્રિયા અને કર્મના રહસ્યને. આચાર્ય શંકર કહે છે કે તેઓ બ્રહ્મને, પ્રત્યગાત્મા વિષયક સંપૂર્ણ વસ્તુને અને સમસ્ત કર્મને જાણે છે.

આચાર્ય રામાનુજ અહીં એક વિશેષ દૃષ્ટિ આપે છે — તેઓ કહે છે કે આ શ્લોક એવા સાધકોની વાત કરે છે જે શુદ્ધ આત્મસ્વરૂપ (કૈવલ્ય)ની પ્રાપ્તિ માટે ભગવાનની ઉપાસના કરે છે. તેમને પોતાના આત્માના સ્વરૂપ અને તેના કર્મબંધનનું જ્ઞાન હોવું આવશ્યક છે.

આ શ્લોકમાં આવેલા શબ્દો — બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ, કર્મ — અને આગળના શ્લોકના શબ્દો અર્જુનના મનમાં જિજ્ઞાસા જગાડે છે, જે આઠમા અધ્યાયની શરૂઆતમાં પ્રશ્નો રૂપે પ્રગટ થાય છે.

સંદર્ભ

7.28માં દ્વંદ્વમુક્ત, દૃઢવ્રત ભક્તોનું વર્ણન હતું; આ શ્લોક કહે છે કે તેઓ બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ અને કર્મને જાણે છે. આગળનો શ્લોક (7.30) અધિભૂત, અધિદૈવ અને અધિયજ્ઞ ઉમેરીને અધ્યાય પૂરો કરે છે; આ જ શબ્દો પર અર્જુન 8.1–2માં પ્રશ્ન કરે છે.

જીવન-બોધ

ઘડપણ અને મૃત્યુથી ડરવાને બદલે, તેમનાથી પરના સત્યની શોધ કરો. જીવનમાં એવું જ્ઞાન મેળવો જે શરીર સાથે પૂરું ન થાય. ઈશ્વરનો આશ્રય લઈને કરેલો આ પ્રયત્ન જ સૌથી મોટી સુરક્ષા છે.

મુખ્ય શબ્દો

જરા-મરણ: ઘડપણ અને મૃત્યુ
બ્રહ્મ: પરમ સત્ય, સર્વનું મૂળ
અધ્યાત્મ: આત્મા સંબંધી તત્ત્વ
કર્મ (અખિલ): સૃષ્ટિપ્રક્રિયા અને કર્મનું સંપૂર્ણ રહસ્ય