શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 27

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

icchādveṣasamutthena dvandvamohena bhārata .
sarvabhūtāni sammohaṃ sarge yānti parantapa ॥

અર્થ

હે શત્રુઓને તપાવનાર ભારત! ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન થતા દ્વંદ્વમોહ (સુખ-દુઃખ વગેરે વિરોધી જોડીઓના ભ્રમ)ને કારણે સર્વ પ્રાણીઓ જન્મના સમયથી જ અત્યંત મોહમાં પડી જાય છે.

શબ્દાર્થ

इच्छाद्वेषसमुत्थेन – ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન
द्वन्द्वमोहेन – દ્વંદ્વોના મોહથી
भारत – હે ભરતવંશી
सर्वभूतानि – સર્વ પ્રાણીઓ
सम्मोहम् – ઊંડા મોહને
सर्गे – જન્મ સમયે, સૃષ્ટિમાં
यान्ति – પામે છે
परन्तप – હે શત્રુઓને તપાવનાર

અન્વય

परन्तप भारत, इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन सर्वभूतानि सर्गे सम्मोहं यान्ति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમને કોઈ જાણતું નથી. હવે તેઓ આ અજ્ઞાનનું મૂળ કારણ બતાવે છે — ‘ઇચ્છાદ્વેષસમુત્થેન દ્વન્દ્વમોહેન’ — ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન દ્વંદ્વમોહ.

જીવનમાં આપણે દરેક વસ્તુને બે ખાનાંમાં વહેંચી દઈએ છીએ — પ્રિય અને અપ્રિય, અનુકૂળ અને પ્રતિકૂળ. જે પ્રિય લાગે તેની ‘ઇચ્છા’ થાય છે, જે અપ્રિય લાગે તેના પ્રત્યે ‘દ્વેષ’ થાય છે. આમાંથી જ સુખ-દુઃખ, લાભ-હાનિ, માન-અપમાન જેવાં ‘દ્વંદ્વ’ જન્મે છે. આ દ્વંદ્વ એટલાં પ્રબળ છે કે મન સદા તેમની વચ્ચે ઝૂલતું રહે છે — ક્યારેક સુખ પાછળ દોડે છે, ક્યારેક દુઃખથી ભાગે છે. આ જ ગૂંચવણને ‘દ્વંદ્વમોહ’ કહી છે.

‘સર્વભૂતાનિ સમ્મોહં સર્ગે યાન્તિ’ — સર્વ પ્રાણીઓ જન્મથી જ આ ઊંડા મોહમાં પડી જાય છે. ‘સર્ગે’ એટલે જન્મ સમયે કે સૃષ્ટિમાં. જન્મ લેતાં જ જીવ પૂર્વ સંસ્કારો સાથે આ દ્વંદ્વમોહમાં ડૂબેલો રહે છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે જે ઇચ્છા-દ્વેષથી ગ્રસ્ત છે, તેને બાહ્ય વિષયોનું પણ યથાર્થ જ્ઞાન થતું નથી, તો આત્માનું જ્ઞાન તો વધુ કઠિન છે.

આ શ્લોકનો સંદેશ એ છે કે ભગવાનને ન જાણવાનું કારણ બુદ્ધિની ખામી નહીં, પરંતુ મનનું રાગ-દ્વેષમાં ફસાયેલું હોવું છે. જેમ હલતા પાણીમાં ચંદ્રનું પ્રતિબિંબ સ્પષ્ટ દેખાતું નથી, તેમ ઇચ્છા-દ્વેષથી હલતા મનમાં સત્ય ઝળકતું નથી. આગળનો શ્લોક બતાવે છે કે કોણ આ મોહમાંથી મુક્ત થાય છે.

સંદર્ભ

7.26માં ભગવાને કહ્યું કે તેમને કોઈ જાણતું નથી; આ શ્લોક તેનું કારણ — ઇચ્છા-દ્વેષથી ઉત્પન્ન દ્વંદ્વમોહ — બતાવે છે. આગળના શ્લોક (7.28)માં કહ્યું છે કે જેમનાં પાપ નષ્ટ થયાં છે, તેઓ આ મોહથી મુક્ત થઈને દૃઢ વ્રતથી ભગવાનને ભજે છે.

જીવન-બોધ

દિવસમાં કેટલી વાર આપણે ‘આ ગમે છે, તે નથી ગમતું’ના આધારે પ્રતિક્રિયા કરીએ છીએ — તે જુઓ. ગમો-અણગમો સ્વાભાવિક છે, પણ તેમના ગુલામ ન બનો. મન જેટલું આ દ્વંદ્વોથી ઉપર ઊઠશે, તેટલું સ્પષ્ટ અને શાંત થશે.

મુખ્ય શબ્દો

ઇચ્છા: પ્રિય વસ્તુની ચાહ
દ્વેષ: અપ્રિય વસ્તુ પ્રત્યે ઘૃણા
દ્વંદ્વમોહ: સુખ-દુઃખ વગેરે વિરોધી જોડીઓથી ઉત્પન્ન ભ્રમ
સર્ગ: જન્મ, સૃષ્ટિ
પરંતપ: શત્રુઓને તપાવનાર — અર્જુન