શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 24

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

avyaktaṃ vyaktimāpannaṃ manyante māmabuddhayaḥ .
paraṃ bhāvamajānanto mamāvyayamanuttamam ॥

અર્થ

બુદ્ધિહીન લોકો મારા અવિનાશી, સર્વોત્તમ પરમ ભાવ (સ્વરૂપ)ને ન જાણતાં, મને અવ્યક્ત (ઇન્દ્રિયોથી પર) પરમાત્માને સાધારણ વ્યક્તિની જેમ જન્મ લઈને પ્રગટ થયેલો માને છે.

શબ્દાર્થ

अव्यक्तम् – અવ્યક્ત, ઇન્દ્રિયોથી પર
व्यक्तिम् – વ્યક્ત રૂપને, સાધારણ દેહને
आपन्नम् – પ્રાપ્ત થયેલો
मन्यन्ते – માને છે
माम् – મને
अबुद्धयः – બુદ્ધિહીન લોકો
परम् – પરમ
भावम् – ભાવને, સ્વરૂપને
अजानन्तः – ન જાણતાં
मम – મારા
अव्ययम् – અવિનાશી
अनुत्तमम् – સર્વોત્તમ

અન્વય

अबुद्धयः मम अव्ययम् अनुत्तमं परं भावम् अजानन्तः अव्यक्तं मां व्यक्तिम् आपन्नं मन्यन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેમના ભક્તો તેમને પામે છે. પરંતુ ઘણા લોકો તેમની ભક્તિ કેમ કરતા નથી? આ શ્લોકમાં ભગવાન એક બીજું કારણ કહે છે — તેઓ ભગવાનના વાસ્તવિક સ્વરૂપને જ ઓળખતા નથી.

‘અવ્યક્તં વ્યક્તિમાપન્નં મન્યન્તે મામબુદ્ધયઃ’ — અજ્ઞાની લોકો વિચારે છે કે હું, જે અવ્યક્ત છું, એક સાધારણ વ્યક્તિની જેમ જન્મ લઈને વ્યક્ત થયો છું. એટલે કે તેઓ શ્રીકૃષ્ણને માત્ર એક મનુષ્ય — એક રાજકુમાર, એક ચતુર નીતિજ્ઞ, એક વીર — માને છે, જે પોતાનાં કર્મોથી બંધાઈને જન્મ્યો છે. તેઓ સમજતા નથી કે ભગવાન પોતાની ઇચ્છાથી, પોતાની યોગમાયા દ્વારા, લોકકલ્યાણ માટે અવતાર લે છે (4.6–8).

‘પરં ભાવમજાનન્તો મમાવ્યયમનુત્તમમ્’ — તેઓ મારા પરમ, અવિનાશી અને સર્વોત્તમ સ્વરૂપને જાણતા નથી. ભગવાનનું વાસ્તવિક સ્વરૂપ ‘અવ્યય’ છે — તે ક્યારેય બદલાતું નથી, જન્મ અને મૃત્યુથી પર છે. ‘અનુત્તમ’ છે — તેનાથી શ્રેષ્ઠ કંઈ નથી. શરીર ધારણ કરવા છતાં ભગવાન પોતાના આ સ્વરૂપથી ક્યારેય પડતા નથી.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે અવિવેકી લોકો માને છે કે હું પહેલાં અપ્રગટ હતો અને હવે મનુષ્યરૂપે પ્રગટ થયો છું, જેમ સાધારણ જીવો કર્મવશ જન્મ લે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે તેઓ ભગવાનના અવતારને સાધારણ રાજપુત્રના જન્મ સમાન સમજે છે અને તેમના દિવ્ય સ્વરૂપ તથા ઉદાર ગુણોને ઓળખતા નથી. આ શ્લોક બતાવે છે કે ભગવાનને ઓળખવા માત્ર આંખો નહીં, શ્રદ્ધા અને શુદ્ધ બુદ્ધિ જોઈએ.

સંદર્ભ

7.23માં કહ્યું કે ભગવાનના ભક્તો તેમને પામે છે. આ શ્લોક કહે છે કે અજ્ઞાની લોકો ભગવાનના અવતારને સાધારણ મનુષ્યનો જન્મ માની લે છે. આગળના શ્લોક (7.25)માં ભગવાન કહે છે કે યોગમાયાથી ઢંકાયેલા હોવાથી તેઓ સૌ સમક્ષ પ્રગટ થતા નથી.

જીવન-બોધ

બાહ્ય રૂપથી કોઈનું પૂરું મૂલ્ય આંકી શકાતું નથી. જેમ સાધારણ દેખાતી વ્યક્તિમાં પણ અસાધારણ ગુણો છુપાયેલા હોઈ શકે, તેમ દિવ્યતા ઘણી વાર સામાન્ય રૂપમાં પ્રગટ થાય છે. શ્રદ્ધા અને ખુલ્લી દૃષ્ટિથી જુઓ.

મુખ્ય શબ્દો

અવ્યક્ત: જે ઇન્દ્રિયોથી પ્રગટ ન હોય, અદૃશ્ય
વ્યક્તિ: પ્રગટ રૂપ, સાધારણ દેહ
પરમ ભાવ: ભગવાનનું સર્વોચ્ચ, દિવ્ય સ્વરૂપ
અબુદ્ધિ: વિવેકહીન, અજ્ઞાની