શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 28

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

yeṣāṃ tvantagataṃ pāpaṃ janānāṃ puṇyakarmaṇām .
te dvandvamohanirmuktā bhajante māṃ dṛḍhavratāḥ ॥

અર્થ

પરંતુ જે પુણ્ય કર્મ કરનારા લોકોનાં પાપ નષ્ટ થઈ ચૂક્યાં છે, તેઓ દ્વંદ્વમોહથી મુક્ત થઈને દૃઢ વ્રત સાથે મને ભજે છે.

શબ્દાર્થ

येषाम् – જેમનું
तु – પરંતુ
अन्तगतम् – અંતને પામેલું, નષ્ટ
पापम् – પાપ
जनानाम् – લોકોનું
पुण्यकर्मणाम् – પુણ્ય કર્મ કરનારાઓનું
ते – તેઓ
द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः – દ્વંદ્વમોહથી મુક્ત
भजन्ते – ભજે છે
माम् – મને
दृढव्रताः – દૃઢ વ્રતવાળા, અટલ નિશ્ચયવાળા

અન્વય

तु येषां पुण्यकर्मणां जनानां पापम् अन्तगतम्, ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ताः दृढव्रताः मां भजन्ते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે સર્વ પ્રાણીઓ ઇચ્છા-દ્વેષથી ઉત્પન્ન દ્વંદ્વમોહમાં પડેલાં રહે છે. તો શું તેમાંથી મુક્તિ શક્ય નથી? આ શ્લોક આશા આપે છે — હા, શક્ય છે, અને તેનો માર્ગ પણ સ્પષ્ટ છે.

‘યેષાં ત્વન્તગતં પાપં જનાનાં પુણ્યકર્મણામ્’ — જે પુણ્યકર્મી લોકોનાં પાપ પૂરાં થઈ ગયાં છે. પાપ એટલે અહીં એ મલિન સંસ્કારો જે મનને રાગ-દ્વેષમાં બાંધી રાખે છે. આ પુણ્ય કર્મોથી — નિઃસ્વાર્થ સેવા, સત્ય, દાન, તપ, સત્સંગ — ધીમે ધીમે ક્ષીણ થાય છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે ‘પુણ્યકર્મ’ એટલે એવાં કર્મો જે ચિત્તની શુદ્ધિનું કારણ બને છે. જેમ જેમ મનનો મેલ ધોવાય છે, તેમ તેમ દ્વંદ્વોની પકડ ઢીલી પડે છે.

‘તે દ્વન્દ્વમોહનિર્મુક્તા ભજન્તે માં દૃઢવ્રતાઃ’ — તેઓ દ્વંદ્વમોહથી મુક્ત થઈને, દૃઢ વ્રત સાથે મને ભજે છે. ‘દૃઢવ્રત’ મહત્ત્વનો શબ્દ છે — તેમની ભક્તિ પરિસ્થિતિ પર આધારિત નથી. સુખ આવે કે દુઃખ, લાભ થાય કે હાનિ, તેમનો સંકલ્પ અડગ રહે છે. આચાર્ય રામાનુજ કહે છે કે તેઓ ભગવાનને જ એકમાત્ર પ્રાપ્ય માનીને દૃઢ નિશ્ચયથી તેમની ઉપાસના કરે છે.

આ શ્લોક એક સુંદર ક્રમ બતાવે છે: પુણ્ય કર્મ → પાપનો નાશ → દ્વંદ્વમોહથી મુક્તિ → દૃઢ ભક્તિ. તેનો અર્થ એ છે કે સત્કર્મ અને ભક્તિ એકબીજાનાં વિરોધી નથી, પરંતુ એક જ યાત્રાનાં ચરણ છે.

સંદર્ભ

7.27માં કહ્યું કે સર્વ પ્રાણીઓ દ્વંદ્વમોહથી મોહિત રહે છે; આ શ્લોક કહે છે કે પુણ્યકર્મી લોકો તેમાંથી મુક્ત થઈને ભગવાનને ભજે છે. આગળના શ્લોક (7.29)માં ભગવાન કહે છે કે એવા ભક્તો બ્રહ્મ, અધ્યાત્મ અને કર્મને પૂર્ણપણે જાણે છે.

જીવન-બોધ

મનને રાગ-દ્વેષથી મુક્ત કરવાનો વ્યાવહારિક માર્ગ છે — સારાં કર્મો. રોજ ઓછામાં ઓછું એક નિઃસ્વાર્થ કાર્ય કરો. ધીમે ધીમે મન હળવું થશે, અને ભક્તિ સ્થિર તથા દૃઢ બનશે.

મુખ્ય શબ્દો

પુણ્યકર્મ: શુભ કર્મ, જે ચિત્તને શુદ્ધ કરે
અંતગત પાપ: જેનાં પાપ પૂરાં થઈ ગયાં
દ્વંદ્વમોહનિર્મુક્ત: વિરોધી જોડીઓના ભ્રમથી મુક્ત
દૃઢવ્રત: અટલ સંકલ્પવાળો