શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 26

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

vedāhaṃ samatītāni vartamānāni cārjuna .
bhaviṣyāṇi ca bhūtāni māṃ tu veda na kaścana ॥

અર્થ

હે અર્જુન! હું ભૂતકાળમાં થઈ ગયેલાં, વર્તમાનમાં રહેલાં અને ભવિષ્યમાં થનારાં સર્વ પ્રાણીઓને જાણું છું; પરંતુ મને કોઈ જાણતું નથી.

શબ્દાર્થ

वेद – જાણું છું
अहम् – હું
समतीतानि – ભૂતકાળમાં થઈ ગયેલાં
वर्तमानानि – વર્તમાન
च – અને
अर्जुन – હે અર્જુન
भविष्याणि – ભવિષ્યમાં થનારાં
भूतानि – પ્રાણીઓને
माम् – મને
तु – પરંતુ
न – નહીં
कश्चन – કોઈ પણ

અન્વય

अर्जुन, अहं समतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद; तु मां कश्चन न वेद ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે યોગમાયાથી ઢંકાયેલા હોવાથી સંસાર તેમને જાણતો નથી. હવે તેઓ પોતાના જ્ઞાન અને જીવોના જ્ઞાનની સરખામણી કરે છે — એક બાજુ તેમની સર્વજ્ઞતા, બીજી બાજુ જીવોની મર્યાદિત દૃષ્ટિ.

‘વેદાહં સમતીતાનિ વર્તમાનાનિ ચાર્જુન ભવિષ્યાણિ ચ ભૂતાનિ’ — હું ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યનાં સર્વ પ્રાણીઓને જાણું છું. ભગવાન કાળથી બંધાયેલા નથી. આપણે મનુષ્યો માત્ર વર્તમાન ક્ષણને થોડે અંશે જોઈએ છીએ, ભૂતકાળની ઝાંખી સ્મૃતિ રાખીએ છીએ, અને ભવિષ્ય વિશે માત્ર અનુમાન કરીએ છીએ. પરંતુ ભગવાન માટે ત્રણે કાળ એકસાથે સ્પષ્ટ છે, જેમ પર્વતના શિખર પર ઊભેલી વ્યક્તિ નદીનું ઉદ્ગમ, મધ્ય અને સંગમ એકસાથે જુએ છે, જ્યારે હોડીમાં બેઠેલી વ્યક્તિ માત્ર સામેનો થોડો ભાગ જોઈ શકે છે.

‘માં તુ વેદ ન કશ્ચન’ — પરંતુ મને કોઈ જાણતું નથી. અહીં ‘કોઈ નહીં’નો અર્થ છે — પોતાના બળે, પોતાની બુદ્ધિથી કોઈ ભગવાનને જાણી શકતું નથી. આચાર્ય શંકર સ્પષ્ટ કરે છે કે માત્ર મારા ભક્તો, જે મારા શરણે આવ્યા છે, મને જાણે છે; બીજા કોઈ મારા તત્ત્વને ન જાણવાથી મારું ભજન કરતા નથી. મર્યાદિત, અમર્યાદિતને પોતાની પકડમાં લઈ શકતું નથી — જેમ મોજું સમુદ્રને માપી શકતું નથી.

આ શ્લોક આપણને નમ્રતા શીખવે છે. ભગવાન આપણને સંપૂર્ણ જાણે છે — આપણા ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યને; તેથી તેમની સામે કોઈ દેખાડો વ્યર્થ છે. અને આપણે તેમને માત્ર તેમની કૃપા અને ભક્તિથી જ જાણી શકીએ છીએ.

સંદર્ભ

7.25માં કહ્યું કે યોગમાયાને કારણે સંસાર ભગવાનને જાણતો નથી. આ શ્લોક ભગવાનની સર્વજ્ઞતા અને જીવોના અજ્ઞાનની સરખામણી કરે છે. આગળના શ્લોક (7.27)માં કહ્યું છે કે ઇચ્છા અને દ્વેષથી ઉત્પન્ન દ્વંદ્વમોહને કારણે સર્વ પ્રાણીઓ જન્મથી જ મોહગ્રસ્ત રહે છે.

જીવન-બોધ

ઈશ્વર તમને સંપૂર્ણ જાણે છે — તમારી લાગણીઓ, સંઘર્ષ અને પ્રયત્નો પણ. આથી બે વાત મળે છે: તેમની સામે પ્રામાણિક રહેવાની પ્રેરણા, અને એ સાંત્વના કે તમારો કોઈ સાચો પ્રયત્ન અદેખો જતો નથી.

મુખ્ય શબ્દો

સમતીત: ભૂતકાળમાં થઈ ગયેલું
વર્તમાન: વર્તમાન કાળમાં રહેલું
ભવિષ્ય: ભવિષ્યમાં થનારું
સર્વજ્ઞતા: બધું જાણવાની શક્તિ