શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 22

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

sa tayā śraddhayā yuktastasyārādhanamīhate .
labhate ca tataḥ kāmānmayaivavihitānhi tān ॥

અર્થ

તે એ શ્રદ્ધાથી યુક્ત થઈને એ દેવતાની આરાધના કરે છે અને તેનાથી પોતાની ઇચ્છિત વસ્તુઓ પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ એ ફળો ખરેખર મારા દ્વારા જ વિધાન કરાયેલાં હોય છે.

શબ્દાર્થ

सः – તે
तया – તે
श्रद्धया – શ્રદ્ધાથી
युक्तः – યુક્ત થઈને
तस्य – તે (દેવતા)ની
आराधनम् – આરાધના, પૂજા
ईहते – કરે છે, ચેષ્ટા કરે છે
लभते – પ્રાપ્ત કરે છે
च – અને
ततः – તેનાથી
कामान् – ઇચ્છિત વસ્તુઓને
मया – મારા દ્વારા
एव – જ
विहितान् – વિધાન કરાયેલાં, અપાયેલાં
हि – નિશ્ચયથી
तान् – તે

અન્વય

सः तया श्रद्धया युक्तः तस्य आराधनम् ईहते, ततः च मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ દેવોપાસકની શ્રદ્ધાને અચળ કરે છે. હવે તેઓ આગળ કહે છે કે એ શ્રદ્ધાનું પરિણામ શું આવે છે. ઉપાસક પોતાની સ્થિર શ્રદ્ધાથી એ દેવતાની આરાધના કરે છે, અને તેને ઇચ્છિત ફળો પણ મળે છે.

પરંતુ આ શ્લોકનો સૌથી મહત્ત્વનો ભાગ છે — ‘મયૈવ વિહિતાન્હિ તાન્’ — એ ફળો ખરેખર મારા દ્વારા જ વિધાન કરાય છે. દેવતાઓ સ્વતંત્ર ફળદાતા નથી; તેઓ ભગવાનની વ્યવસ્થા અંતર્ગત કાર્ય કરે છે, જેમ કોઈ રાજ્યના મંત્રીઓ રાજાએ આપેલી સત્તાથી જ પ્રજાને અનુદાન આપે છે. સર્વ કર્મફળના અંતિમ વિધાતા પરમેશ્વર છે, કારણ કે તેઓ સર્વજ્ઞ છે અને જાણે છે કે કયા કર્મનું કયું ફળ યોગ્ય છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે ભગવાન સર્વજ્ઞ હોવાથી કર્મોના ફળવિભાગને જાણે છે, તેથી તેઓ જ એ ફળોનું વિધાન કરે છે. આચાર્ય રામાનુજ અહીં સ્પષ્ટ કરે છે કે દેવતાઓ ભગવાનના શરીર રૂપ છે અને તેમના અંતર્યામી ભગવાન જ ઉપાસનાનો સ્વીકાર કરીને ફળ આપે છે — ભલે ઉપાસકને તેની જાણ હોય કે ન હોય.

આ સમજ બે વાત શીખવે છે. પહેલી — કોઈ પણ દેવતાની પૂજા અંતે પરમેશ્વર સુધી જ પહોંચે છે. બીજી — જો સર્વ ફળ પરમેશ્વર જ આપે છે, તો સીધી તેમની જ ભક્તિ કેમ ન કરવી? આગળનો શ્લોક આ જ સરખામણીને આગળ વધારે છે.

સંદર્ભ

7.21માં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ દેવોપાસકની શ્રદ્ધાને સ્થિર કરે છે; અહીં તેઓ કહે છે કે એ શ્રદ્ધાથી મળતાં ફળ પણ તેઓ જ આપે છે. આગળના શ્લોક (7.23)માં તેઓ કહે છે કે એવાં ફળ નશ્વર હોય છે, જ્યારે તેમના ભક્તો તેમને જ પ્રાપ્ત થાય છે.

જીવન-બોધ

જે કંઈ તમને જીવનમાં મળે છે — કોઈ પણ માધ્યમથી — તેનો મૂળ સ્રોત ઈશ્વર છે. આ સમજથી કૃતજ્ઞતા વધે છે, અને એ ઇચ્છા પણ જાગે છે કે માધ્યમોથી આગળ વધીને સ્વયં સ્રોત સાથે જોડાઈએ.

મુખ્ય શબ્દો

આરાધના: પૂજા, ઉપાસના
વિહિત: વિધાન કરાયેલું, નિયત કરાયેલું
કામ: અહીં — ઇચ્છિત ફળ
ઈહતે: ચેષ્ટા કરે છે, સંલગ્ન થાય છે