શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 23

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

antavattu phalaṃ teṣāṃ tadbhavatyalpamedhasām .
devāndevayajo yānti madbhaktā yānti māmapi ॥

અર્થ

પરંતુ એ અલ્પ બુદ્ધિવાળા લોકોને મળતું એ ફળ નાશવંત હોય છે. દેવતાઓને પૂજનારા દેવતાઓને પામે છે અને મારા ભક્તો મને જ પામે છે.

શબ્દાર્થ

अन्तवत् – અંતવાળું, નાશવંત
तु – પરંતુ
फलम् – ફળ
तेषाम् – તેમનું
तत् – તે
भवति – હોય છે
अल्पमेधसाम् – અલ્પ બુદ્ધિવાળાઓનું
देवान् – દેવતાઓને
देवयजः – દેવતાઓને પૂજનારા
यान्ति – પામે છે
मद्भक्ताः – મારા ભક્તો
माम् – મને
अपि – જ, પણ

અન્વય

तु तेषाम् अल्पमेधसां तत् फलम् अन्तवत् भवति; देवयजः देवान् यान्ति, मद्भक्ताः माम् अपि यान्ति ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકોમાં ભગવાને કહ્યું કે તેઓ દેવોપાસકોની શ્રદ્ધાને સ્થિર કરે છે અને તેમને ફળ પણ આપે છે. હવે તેઓ એ ફળની મર્યાદા બતાવે છે — ‘અન્તવત્તુ ફલં તેષામ્’ — તેમનું ફળ નાશવંત છે. ધન, પદ, આરોગ્ય, સ્વર્ગ — આ બધું સમય સાથે પૂરું થઈ જાય છે. સ્વર્ગનું સુખ પણ પુણ્ય પૂરું થતાં પૂરું થઈ જાય છે, જેમ ભગવાન આગળ 9.21માં સ્પષ્ટ કરશે.

ભગવાન એવા ઉપાસકોને ‘અલ્પમેધસ્’ — અલ્પ બુદ્ધિવાળા — કહે છે. આ કઠોર લાગી શકે, પણ તેનો ભાવ એ છે કે તેમણે પોતાની દૃષ્ટિ મર્યાદિત રાખી. જેમની સામે અનંત સાગર હોય, તેઓ એક લોટો પાણી લઈને સંતુષ્ટ થઈ જાય — એ દૃષ્ટિની સંકુચિતતા છે. ભગવાન પાસેથી અનંત આનંદ મળી શકે છે, પણ તેઓ ક્ષણિક ફળ માગીને સંતુષ્ટ થઈ જાય છે.

પછી ભગવાન એક સ્પષ્ટ નિયમ કહે છે — ‘દેવાન્દેવયજો યાન્તિ મદ્ભક્તા યાન્તિ મામપિ’ — દેવતાઓના ઉપાસકો દેવતાઓને પામે છે, અને મારા ભક્તો મને પામે છે. જેવી જેની ઉપાસના, તેવી તેની ગતિ. દેવતાઓ પોતે સૃષ્ટિની અંદર છે અને પ્રલયમાં લીન થઈ જાય છે; તેમના સુધી પહોંચવું પણ મર્યાદિત છે. પરંતુ ભગવાન અનંત અને અવિનાશી છે; તેમને પામવું શાશ્વત છે.

આચાર્ય શંકર કહે છે કે બંને પ્રકારની ઉપાસનામાં પરિશ્રમ સમાન છે, છતાં લોકો અનંત ફળવાળા મારી પાસે આવતા નથી — આ કેટલા ખેદની વાત છે. આ શ્લોક સાધકને પોતાની ઉપાસનાનું લક્ષ્ય ઊંચું રાખવાની પ્રેરણા આપે છે.

સંદર્ભ

7.22માં કહ્યું કે દેવોપાસકોને ફળ ભગવાન જ આપે છે. આ શ્લોક એ ફળની નશ્વરતા અને ભગવદ્ભક્તિના અનંત ફળની સરખામણી કરે છે. આગળના શ્લોક (7.24)માં ભગવાન કહે છે કે અલ્પબુદ્ધિ લોકો તેમના પરમ સ્વરૂપને ન જાણીને તેમને સાધારણ વ્યક્તિ માની લે છે.

જીવન-બોધ

જીવનમાં લક્ષ્ય ઊંચું રાખો. નાની-નાની સિદ્ધિઓ સારી છે, પણ તે સ્થાયી નથી. જે પ્રયત્ન તમે ક્ષણિક વસ્તુઓ માટે કરો છો, તેનો થોડો ભાગ એ શાશ્વત લક્ષ્ય માટે પણ લગાડો જે ક્યારેય પૂરું નહીં થાય.

મુખ્ય શબ્દો

અંતવત્: અંતવાળું, નાશવંત
અલ્પમેધસ્: મર્યાદિત બુદ્ધિ કે દૃષ્ટિવાળો
દેવયજ્: દેવતાઓને પૂજનાર
મદ્ભક્ત: ભગવાનનો ભક્ત