ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 19

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

bahūnāṃ janmanāmante jñānavānmāṃ prapadyate .
vāsudevaḥ sarvamiti sa mahātmā sudurlabhaḥ ॥

અર્થ

અનેક જન્મોના અંતે જ્ઞાનવાન પુરુષ ‘સર્વ કંઈ વાસુદેવ જ છે’ — એમ જાણીને મારા શરણે આવે છે. એવો મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ છે.

શબ્દાર્થ

  • बहूनाम् – ઘણા, અનેક
  • जन्मनाम् – જન્મોના
  • अन्ते – અંતે
  • ज्ञानवान् – જ્ઞાની
  • माम् – મને
  • प्रपद्यते – શરણે આવે છે, પ્રાપ્ત થાય છે
  • वासुदेवः – વાસુદેવ — સર્વત્ર વાસ કરનાર ભગવાન
  • सर्वम् – સર્વ કંઈ
  • इति – એમ
  • सः – તે
  • महात्मा – મહાન આત્માવાળો
  • सुदुर्लभः – અત્યંત દુર્લભ

અન્વય

बहूनां जन्मनाम् अन्ते ज्ञानवान् ‘वासुदेवः सर्वम्’ इति (ज्ञात्वा) मां प्रपद्यते; सः महात्मा सुदुर्लभः ।

સમજૂતી

આ સાતમા અધ્યાયના સૌથી ઊંડા અને પ્રસિદ્ધ શ્લોકોમાંનો એક છે. ગયા શ્લોકોમાં ભગવાને જ્ઞાની ભક્તની શ્રેષ્ઠતા કહી. હવે તેઓ બતાવે છે કે એવો જ્ઞાની કેવી રીતે બને છે, તેનું જ્ઞાન શું છે, અને તે કેટલો દુર્લભ છે.

પહેલી વાત — ‘બહૂનાં જન્મનામન્તે’ — અનેક જન્મોના અંતે. આધ્યાત્મિક પરિપક્વતા એક લાંબી યાત્રાનું ફળ છે. છઠ્ઠા અધ્યાય (6.45)માં ભગવાને કહ્યું હતું કે યોગી ‘અનેકજન્મસંસિદ્ધ’ થઈને પરમ ગતિ પામે છે. જન્મજન્માંતરના અનુભવ, સુખ-દુઃખ, સાધના અને ભગવત્કૃપાથી ધીમે ધીમે મન શુદ્ધ થાય છે અને અંતે આ પરમ જ્ઞાન પ્રગટ થાય છે. તેનો અર્થ એ પણ છે કે જે આજે આ જ્ઞાન તરફ આકર્ષાય છે, તેણે પહેલાં ઘણી યાત્રા કરી છે.

બીજી વાત — એ જ્ઞાનીનું જ્ઞાન શું છે? ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ — સર્વ કંઈ વાસુદેવ છે. આ એક વાક્ય આખા અધ્યાયનો નિચોડ છે. 7.7માં ભગવાને કહ્યું કે બધું તેમનામાં પરોવાયેલું છે; 7.8–12માં બતાવ્યું કે તેઓ દરેક વસ્તુનો સાર છે. જ્ઞાની આને માત્ર સિદ્ધાંત તરીકે જાણતો નથી; તે દરેક ક્ષણે તેનો અનુભવ કરે છે. ‘વાસુદેવ’ શબ્દનો અર્થ પણ અર્થપૂર્ણ છે — જે સર્વમાં ‘વાસ’ કરે છે અને જેમનામાં સર્વ વાસ કરે છે, અને જે ‘દેવ’ એટલે પ્રકાશમાન છે.

આ વચનની વ્યાખ્યા આચાર્યોએ પોતપોતાના દર્શન પ્રમાણે કરી છે. આચાર્ય શંકર મુજબ તેનો અર્થ છે કે સર્વનો આત્મા વાસુદેવ છે, તેમનાથી ભિન્ન કંઈ નથી — આ આત્મા અને પરમાત્માની એકતાનો સાક્ષાત્કાર છે. આચાર્ય રામાનુજ મુજબ તેનો અર્થ છે કે જ્ઞાની માટે વાસુદેવ જ સર્વસ્વ છે — એ જ તેનો પ્રાણ, ભોજન, સુખ, માતા-પિતા અને પરમ લક્ષ્ય છે; જેમ ભૂખ્યા માટે અન્ન જ સર્વસ્વ હોય છે, તેમ તેના માટે ભગવાન જ સર્વસ્વ છે. આચાર્ય મધ્વ તેને ભગવાનની સર્વાધારતા અને સર્વનિયંતૃત્વ રૂપે જુએ છે — બધું તેમને જ અધીન અને તેમના પર જ આશ્રિત છે.

ત્રીજી વાત — ‘સ મહાત્મા સુદુર્લભઃ’ — એવો મહાત્મા અત્યંત દુર્લભ છે. ‘મહાત્મા’ — જેનો આત્મા વિશાળ થઈ ગયો છે, જે પોતાના નાના ‘હું’થી ઉપર ઊઠીને સર્વને ભગવાનમાં જુએ છે. એવા લોકો સંસારમાં ખૂબ ઓછા હોય છે. આ 7.3ની વાતને પૂર્ણ કરે છે — હજારોમાં કોઈ એક પ્રયત્ન કરે છે, અને તેમાં પણ કોઈ એક ભગવાનને તત્ત્વથી જાણે છે.

આ શ્લોક સાધકને ધીરજ અને પ્રેરણા બંને આપે છે. ધીરજ એટલા માટે કે આ લાંબી યાત્રા છે; પ્રેરણા એટલા માટે કે આ લક્ષ્ય અવશ્ય પ્રાપ્ય છે, અને દરેક જન્મ, દરેક દિવસ તે તરફ એક પગલું છે. આજથી જ આપણે દરેક અનુભવમાં ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’ની ભાવનાનો અભ્યાસ શરૂ કરી શકીએ.

સંદર્ભ

7.16–18માં ચાર પ્રકારના ભક્તોમાં જ્ઞાનીને શ્રેષ્ઠ અને ભગવાનનો આત્મા કહ્યો. આ શ્લોક કહે છે કે એ જ્ઞાની અનેક જન્મો પછી ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’નો અનુભવ કરીને ભગવાનનું શરણ લે છે. આગળના શ્લોક (7.20)થી ભગવાન એવા લોકોનું વર્ણન કરે છે જેઓ કામનાઓને કારણે બીજા દેવતાઓની ઉપાસના કરે છે.

જીવન-બોધ

દરેક વ્યક્તિ, દરેક ઘટના, દરેક વસ્તુમાં ઈશ્વરને જોવાનો અભ્યાસ કરો — ‘વાસુદેવઃ સર્વમ્’. આ દૃષ્ટિ એક દિવસમાં આવતી નથી; તે જીવનભરનો, બલકે જન્મોનો અભ્યાસ છે. પરંતુ આજનો દરેક નાનો પ્રયત્ન એ યાત્રાનું એક મૂલ્યવાન પગલું છે.

મુખ્ય શબ્દો

વાસુદેવ
જે સર્વમાં વાસ કરે છે અને જેમનામાં સર્વ વાસ કરે છે — શ્રીકૃષ્ણ
વાસુદેવઃ સર્વમ્
સર્વ કંઈ વાસુદેવ જ છે — પરમ જ્ઞાનનું સૂત્ર
મહાત્મા
વિશાળ આત્માવાળો, જે સર્વમાં ભગવાન જુએ છે
સુદુર્લભ
અત્યંત દુર્લભ
પ્રપદ્યતે
શરણ લે છે

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક