ભગવદ્ ગીતા વર્લ્ડ

શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા અધ્યાય 7, શ્લોક 18

અધ્યાય 7 – જ્ઞાનવિજ્ઞાનયોગ · વક્તા: શ્રીકૃષ્ણ

સંસ્કૃત શ્લોક

उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥

ઉચ્ચારણ (રોમન લિપ્યંતર)

udārāḥ sarva evaite jñānī tvātmaiva me matam .
āsthitaḥ sa hi yuktātmā māmevānuttamāṃ gatim ॥

અર્થ

આ સર્વ (ચારે પ્રકારના ભક્તો) ઉદાર (શ્રેષ્ઠ) છે, પરંતુ જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે — એવો મારો મત છે; કારણ કે તે યુક્તચિત્ત જ્ઞાની મને જ સર્વોત્તમ ગતિ માનીને મારામાં જ સ્થિત છે.

શબ્દાર્થ

  • उदाराः – ઉદાર, શ્રેષ્ઠ
  • सर्वे – સર્વ
  • एव – જ
  • एते – આ
  • ज्ञानी – જ્ઞાની
  • तु – પરંતુ
  • आत्मा – આત્મા, સ્વરૂપ
  • मे – મારો
  • मतम् – મત
  • आस्थितः – સ્થિત છે
  • सः – તે
  • हि – કારણ કે
  • युक्तात्मा – યુક્ત ચિત્તવાળો
  • माम् – મને
  • अनुत्तमाम् – સર્વોત્તમ, જેનાથી ઉત્તમ કંઈ નથી
  • गतिम् – ગતિ, લક્ષ્ય

અન્વય

एते सर्वे एव उदाराः; ज्ञानी तु आत्मा एव (इति) मे मतम्; हि सः युक्तात्मा माम् एव अनुत्तमां गतिम् आस्थितः ।

સમજૂતી

ગયા શ્લોકમાં જ્ઞાનીની વિશેષ પ્રશંસા સાંભળીને કોઈ વિચારી શકે કે બીજા ત્રણ પ્રકારના ભક્તો હીન છે. ભગવાન તરત જ આ ભ્રમ દૂર કરે છે — ‘ઉદારાઃ સર્વ એવૈતે’ — આ સર્વ ઉદાર છે. ‘ઉદાર’ એટલે ઉદાત્ત, મહાન, શ્રેષ્ઠ. જેણે પણ ભગવાન તરફ હૃદય ખોલ્યું, તે ઉદાર છે. આચાર્ય શંકર કહે છે કે આ સર્વ ઉદાર છે કારણ કે સર્વ મને પ્રિય છે; કોઈ ભક્ત મને અપ્રિય નથી.

‘જ્ઞાની ત્વાત્મૈવ મે મતમ્’ — પરંતુ જ્ઞાની તો મારો આત્મા જ છે, એવો મારો મત છે. આ અત્યંત ઊંડું કથન છે. આચાર્ય શંકર તેને અદ્વૈતના અર્થમાં લે છે — જ્ઞાની ભગવાનથી ભિન્ન નથી, તેમનું પોતાનું સ્વરૂપ જ છે. આચાર્ય રામાનુજ તેનો અર્થ કરે છે કે જ્ઞાની ભગવાન માટે આત્મા સમાન છે — જેમ શરીર આત્મા વિના રહી શકતું નથી, તેમ ભગવાન એવા ભક્ત વિના રહેવા ઇચ્છતા નથી; ભગવાનનું પોતાનું અસ્તિત્વ જાણે એવા ભક્ત પર આશ્રિત થઈ જાય છે.

કારણ કહ્યું છે — ‘આસ્થિતઃ સ હિ યુક્તાત્મા મામેવાનુત્તમાં ગતિમ્’ — તે યુક્તચિત્ત જ્ઞાની મને જ સર્વોત્તમ ગતિ માનીને મારામાં સ્થિત છે. તેના માટે ભગવાન જ પરમ લક્ષ્ય છે, તેમનાથી ચઢિયાતું કંઈ નથી. બીજા ભક્તો ભગવાનને કોઈ બીજા લક્ષ્ય — દુઃખનિવૃત્તિ, જ્ઞાન, ધન —નું સાધન માને છે; જ્ઞાની માટે ભગવાન પોતે જ લક્ષ્ય છે.

આ શ્લોક ભક્તિની ઉદારતા અને ઊંડાણ બંને બતાવે છે: ભગવાન દરેક ભક્તને સ્વીકારે છે, પરંતુ નિઃસ્વાર્થ, જ્ઞાનયુક્ત પ્રેમ તેમના હૃદયની સૌથી નજીક છે.

સંદર્ભ

7.17માં જ્ઞાનીને શ્રેષ્ઠ અને ભગવાનનો પ્રિય કહ્યો. અહીં ભગવાન સર્વ ભક્તોને ઉદાર કહીને જ્ઞાનીને પોતાનો આત્મા કહે છે. આગળના શ્લોક (7.19)માં તેઓ કહે છે કે એવો જ્ઞાની અનેક જન્મો પછી પ્રાપ્ત થાય છે અને અત્યંત દુર્લભ છે.

જીવન-બોધ

કોઈની આસ્થાના કારણને નાનું ન ગણો; દરેક સાચી પ્રાર્થના મૂલ્યવાન છે. પરંતુ પોતાના માટે એવું લક્ષ્ય રાખો જ્યાં ઈશ્વર સાધન નહીં, પોતે જ સાધ્ય હોય — જ્યાં તમે તેમની પાસેથી કંઈ નહીં, માત્ર તેમને જ ઇચ્છો.

મુખ્ય શબ્દો

ઉદાર
ઉદાત્ત, મહાન, શ્રેષ્ઠ
આત્મૈવ
આત્મા જ, પોતાનું સ્વરૂપ જ
યુક્તાત્મા
જેનું ચિત્ત ભગવાનમાં યુક્ત છે
અનુત્તમા ગતિ
સર્વોત્તમ લક્ષ્ય, જેનાથી ઊંચું કંઈ નથી

આ જ અધ્યાયના નજીકના શ્લોક

શ્રીકૃષ્ણ સંબંધિત સામગ્રી

લોકપ્રિય ગીતા શ્લોક